«شبیهسازی انسانی» در نگاه علمای اسلام
استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد گفت: «شبیهسازی انسانی» یکی از تکنولوژیهایی است که امروزه در مسائل مختلفی از آن استفاده میشود که در این میان برخی از علمای اسلام، فتاوایی را در خصوص رد و یا پذیرش این مسئله بیان کردهاند.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، علیرضا آزاد، استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد، شامگاه 19 اسفندماه، در بخش دوم، برنامه «قرآن و شبیهسازی انسان» که بههمت انجمن علمی ادیان و عرفان و با همکاری کارگروه ماهاد بهصورت مجازی برگزار شد، با اشاره بهبرخی از فتاوای علمای شیعه در خصوص این تکنولوژی، اظهار کرد: آیتالله سیستانی فرموده است که شبیهسازی انسانی فی نفسه مانعی ندارد، مگر اینکه محرض شود که توالی فاسدی دارد، آیتالله موسوی اردبیلی میفرماید دلیل قوی و محکمی بر حرمت چنین تحقیقات و آزمایشاتی در ارتباط با شبیهسازی انسانی وجود ندارد، علمایی مانند سیدصادق روحانی، محسنی، جوادی آملی و معرفت نیز در خصوص این موضوع جواز کلی صادر میکنند و افرادی هم مانند آیتالله محمد سعید حکیم علاوه بر فتوا حتی یک به یک دلایلی که بر رد شبیه سازی بیان شده را نقد و در نهایت حلیت آنها را اثبات میکند.
بیشتر بخوانید:
وی ادامه داد: مقام معظم رهبری هم در پاسخ نامهای از سوی مؤسسه رویان که در ضمن آن نامه مجوز مباحث مطالعات در خصوص سلولهای بنیادین را صادر کردند، نکتهای را مبنی بر اینکه «اما باید مواظب باشند که ساخت قطعات یدکی انسان به ساخت خود انسان منتهی نشود»، گفتند، بهعبارتی ایشان شبیهسازی اعضا را اجازه میدهند، اما شبیهسازی کل یک انسان را اجازه نمیدهند، آیتالله مکارم هم میفرماید که این کار ذاتاً اشکالی ندارد، اما بهدلیل آثار منفی اجتماعی و حقوقی که دارد، شرعا جایز نیست.
این مدرس دانشگاه تصریح اظهار کرد: عمده دلایل مخالفان دینی با تکنولوژی «شبیهسازی انسانی» این مسئله است که برخی از این افراد بر این باور هستند که این کار دخالت در کار خدا و به نوعی تحدی با خداوند است، برخی این کار را نوعی خلق جدیدی میدانند که در آیات نفی شده است، برخی نیز میگویند که این تکنولوژی، تغییر و تبدل در خلقت الهی است، برخی از افراد هم استناد به این میکنند که انسان مالک بدن خود نیست و برخی دیگر نیز زیر سؤال رفتن کرامت انسانی و محدود کردن مولودها به صفات والد را مبنای مخالفت خود قرار دادند.
آزاد افزود: برخی از مخالفان هم معتقد هستند که شبیهسازی انسانی مسئله روح و بعد غیر مادی انسان را زیر سؤال میبرد و برخی از افراد هم شبیهسازی را مخالفت با سنت زوجیت اعلام کردند، در حقیقت این موارد، عمده دلایل مخالفان شبیهسازی بود که در برخی از این مخالفتها، مسئله را مستند به آیات قرآن کردند.
مباحث قرآنی «شبیه سازی انسانی»
وی بیان کرد: در ارتباط با آیات قرآنی که موافقین و مخالفین به آنها استناد کردند، موارد متعددی وجود دارد، اما در ابتدا باید به نکته مهمی که در این خصوص وجود دارد، اشاره کنیم. نکته اول اینکه ما اصراری نداریم هر پیشرفت علمی که رخ میدهد را بگوییم در قرآن بوده و یا بخواهیم الزاماً با استناد به آیات قرآن و با پیشفرض اینکه تمام امور در قرآن آمده است، به سراغ حل مسائل برویم.
استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: این در حالی است که اغلب مفسران، قائل به جامعیت نسبی قرآن هستند، بدینمنظور که بهعنوان مثال، انتظار ندارند که جدول مندلیف هم از دل قرآن بیرون بیاید، اما انتظار دارند هر آنچه که به هدایت انسان بازمیگردد و قوانین کلی که در ارتباط با هدایت است، در قرآن آمده باشد.
آزاد اضافه کرد: نکته دومی که وجود دارد این است که حدود 20 سال پیش بود که یک دور کامل آیات قرآن را خط به خط خواندم و آیات مربوط به شبیهسازی انسان و ژنتیک را استخراج کردم، حدود 40 آیه وجود دارد که به نوعی میشود در مسائل شبیهسازی به آن توجه داشت، اما باز هم تاکید میکنم که هر دستاورد علمی را حتما لازم نیست که حمل بر قرآن بدانیم.
آیات استنادی مخالفین با تکنولوژی «شبیه سازی انسانی»
وی تصریح کرد: از جمله آیاتی که برخی از افراد در نفی شبیهسازی به آن استناد کردند، آیه 16سوره مبارکه رعد است، استناد این افراد اینگونه است و میگویند شبیهسازی خلق جدید است و خلق جدید هم به حکم آیه 16 سوره رعد مردود اعلام شده است. در این آیه آمده است: «قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لا يَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمي وَ الْبَصيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ» این آیهای است که برخی از افراد مبنی بر اینکه خلق جدید کار درستی نیست، به این آیه استناد میکنند.
این مدرس دانشگاه بیان کرد: در حقیقت ما، هم به صغرا و هم کبرای این استدلال ایراداتی را وارد میکنیم، اولا استشهاد به آیه 16 سوره مبارکه رعد به هیچ عنوان متناسب این بحث نیست، زیرا این آیه استفهام انکاری دارد و استفهامش حقیقی نیست، بهعبارتی آیه در مقام بیان این است که خداوند میفرماید «این بتهایی که جانشین خدا انگاشته شدهاند، آیا تا به کنون توانستهاند، خلقی انجام دهند؟» که منظور این است که هرگز اینگونه نیست که بتها خلق جدید انجام داده باشند، این در حالی است که کفار قریش هم بر این موضوع قائل هستند که بتها نمیتوانند خلق جدید انجام دهند، بنابراین منظور از آیه این است که خلق جدیدی نباید انجام داد.
آزاد افزود: دوما اگر شبیهسازی، به معنای خلق جدید باشد، مگر خلق جدید از منظر قرآن ایراد دارد؟ بهعبارتی واژه «خلق» در قرآن به دو معنا بیان شده است، نخست، ایجاد از عدم که مخصوص خداوند و دوم، ایجاد یک نظم جدید و وضع کردن یک طرح جدید از میان آنچه که خداوند از پیش خلق کرده است.
وی ادامه داد: آیاتی مانند «الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ في سِتَّةِ أَيَّامٍ» به معنای اول خلق بیان شده که مخصوص خداوند است، اما در قرآن آیاتی وجود دارد که برخی از خلقها را به انسانها هم نسبت داده است، مانند آیه 49 سوره مبارکه آل عمران خداوند میفرماید: «وَ رَسُولاً إِلي بَني إِسْرائيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُکُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّينِ کَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فيهِ فَيَکُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْيِ الْمَوْتي بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ في بُيُوتِکُمْ إِنَّ في ذلِکَ لَآيَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنينَ».
استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد بیان کرد: در آیه 7 و 8 سوره مبارکه فجر نیز خداوند میفرماید که آنها صاحب عمارتهای ستون بر افراشتهای بودند که مانند آنها در هیچ شهری خلق نشده بود، انگار ساختن خانهها را نیز نوعی خلق محسوب میکند، بنابراین میتوان گفت که موارد زیادی از خلق در قرآن وجود دارد که برای انسان است، انسان هم خالق است، اما خداوند احسنالخالقین است، برخی از انواع خلقت ویژه خداوند است، اما نه هر خلقتی پس چه ایرادی دارد که انسان خلق جدید انجام دهد، در سوره مبارکه واقعه آیات 558، 59، 63، 64 نکات بسیار جالبی در خصوص این مسئله آمده است.
آزاد اظهار کرد: این در حالی است که شهید مطهری در زمان حیات خود که هنوز بحث شبیهسازی انسانی مطرح نشده بود، اما با هوش و ذکاوتی که ایشان داشتند، بیان کردند: «اگر بشر روزی چنین توفیقی حاصل کند که قانون خلقت انسان را کشف کند، تمام شرایط جزای مادی ترکیب موجود زنده را به دست آورد و عینا نظیر ماده زنده طبیعی بسازد، از نظر کشف علمی کار مهمی انجام داده است».
وی با بیان اینکه امروزه در شبیهسازی انسانی اینگونه است که از امکاناتی که خداوند در طبیعت قرار داده است، نطفه جدیدی از راههای متفاوتی با قوانینی که خداوند قرار داده ایجاد میکنیم، پس شبیهسازی، خلق از عدم نیست که مختص خداوند باشد، در حالیکه برخی از آیات نیز برخی از انواع خلقت را به انسانها نسبت دادهاند، از این رو هم صغرا و هم کبرای استدلال در استناد به این آیات ایراد دارد و نمیتوان از این آیات بر علیه شبیهسازی انسانی استفاده کرد و حتی اگر شبیهسازی خلق به معنای در افکندن طرحی جدید در طبیعت باشد، باز هم با استفاده از ابزارهای طبیعت است و منافاتی با آیات ندارد.
استدلال دوم مخالفین، خلق انسان را منتفی میدانند
این مدرس دانشگاه تصریح کرد: استدلال دوم، عدهای به استناد آیه 73 سوره مبارکه حج که خداوند میفرماید: یَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ ۚ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ ۖ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ۚ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُد؛ خلقِ حتی یک مگس توسط انسان منتفی شده است، چه برسد به خلق انسان دیگر، در این آیه آمده است: «ای کسانی که جز خدا را میخوانید هرگز حتی مگسی نمیآفرینند آنهایی را که میخوانید، هر چند برای آفریدن آن اجتماع کنند» که این استدلال، استدلال مخالفین است و من در پاسخ به این قضیه باید بگویم که حتی کفار قریش، خدا را به عنوان خالق جهان قبول داشتند، اما او را فاعل در جهان نمیدانستند که خداوند در آیه 87 سوره مبارکه زخرف به این موضوع کاملا اشاره کرده است.
آزاد اضافه کرد: نکته دوم در پاسخ به ادعای این افراد این است که، اینکه خداوند میفرماید آنها همه جمع شوند، نمیتوانند مگسی خلق کنند در مقام توصیف است، خداوند نمیفرماید که نباید خلق کنید، بلکه میگوید نمیتوانید خلق کنید، به نظر میرسد که بشر هرگز نمیتواند از عدم خلق کند، اما طرحی دیگر در موجودات ریختن منافاتی با این آیات ندارد و آیات 35 و 36 سوره تور نیز همین موضوع را بیان میکند.
استدلال سوم مخالفین؛ شبیهسازی تغییر روال طبیعت
وی خطرنشان کرد: استدلال سوم این است که مخالفان شبیهسازی به آیه 119 سوره مبارکه نساء که خداوند در این آیه میفرماید: «وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّکُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبيناً، استناد میکنند و میگویند که شبیهسازی تغییر روال طبیعی خلقت و تغییر خلقت بنا بر این آیه حرام است.
استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: در خصوص «فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» چند نظریه از سوی مفسران بیان شده که برخیها گفتهاند هرگونه تغییری در خلقت باطل است و جایز نیست، برخی دیگر گفتهاند حرمت تغییر دین خدا مدنظر است، برخیها هم معتقد هستند که منظور از تغییر خلقالله حرکت تغییر فطرت انسانهاست، جالب است که قدما نظریه اول و متاخرین نظریات پایانی را مورد توجه قرار میدادند.
استدلال چهارم مخالفین؛ شبیهسازی، نظام زوجیت طبیعت را زیر سؤال میبرد
آزاد با اشاره به ایراد و استدلال چهارمی که به آیات وارد شده است، اظهار کرد: برخی از افراد گفتهاند شبیهسازی انسانی، نظام زوجیتی که خداوند در طبیعت قرار داده را زیر سوال میبرد و به آیه 11 سوره مبارکه شوری و آیه 36 سوره مبارکه یاسین استناد کردند، در این میان اولا باید بگویم کسانی که قائل هستند که این آیات به قانون زوجیت اشاره دارد، خودشان هم این قانون زوجیت را به شکلهای مختلفی تعبیر کردهاند که در درجه اول باید این نگاه و تعبیر خود را نسبت به این آیات اصلاح کنند.
وی با بیان اینکه بسیاری از آیات قرآن به عرف و عادت زیستی آن زمان اشاره داشته و ما امروزه باید از این آیات در همه اعصار و مسائل مختلف استفاده کنیم، گفت: ایراد دیگری که در خصوص این موضوع وجود دارد، این است که برخیها بر این باور هستند که قوانین ازدواج و محرمیت که ریشه قرآنی دارند را بهم میریزد و برخی دیگر هم شبیهسازی را نوعی فساد میدانند، برخی از افراد دیگری هم هستند که ایرادات خود را نسبت به موضوع شبیهسازی، با استناد به آیات 43 تا 46 سوره مبارکه نجم و همچنین آیه 13 سوره مبارکه حجرات بیان میکنند.
آیاتی که میتوان از آنها در خصوص موضوع شبیهسازی استفاده کرد
این استاد دانشگاه اظهار کرد: این آیات از جمله آیاتی بودند که برخی از افراد در نقد شبیهسازی بیان کردهاند و ما چنین استنادهایی را رد میکنیم، از طرفی نیز آیاتی هم هستند که میتوان در شبیهسازی استفاده کرد، مانند آیاتی که به تولد حضرت عیسی(ع) اشاره میکند، در حقیقت اتفاق تکنولوژی شبیهسازی میتواند بهنوعی توجیه مادی تکنولوژیک برای تولد حضرت عیسی(ع) به نوع قرائتی که در قرآن وجود دارد، باشد و به همان قرائتی که در قرآن وجود دارد، از امکان تولد معجزه گونه حضرت عیسی به وسیله شبیهسازی، دفاع کنیم.
آزاد بیان کرد: آیاتی مانند آیه 12سوره تحریم، آیه 134 سوره مبارکه انعام، آیه 89 سوره مبارکه اعراف، آیه 20 سوره مبارکه عنکبوت، آیه 15 سوره مبارکه «ق» از جمله آیاتی هستند که میتوانند برای اثبات جواز قرآنی شبیهسازی انسانی کمک کننده باشند.
انتهای پیام
