پساکرونا، دوران خطرآفرینی در حوزه اجتماعی است / برخوردهای منفعلانه با آسیب‌های اجتماعی

کوروش محمدی، فعال و پژوهشگر اجتماعی و عضو شورای شهر اصفهان، در گفت‌وگو با ایکنا از اصفهان، درباره وضعیت آسیب‌های اجتماعی در ایران، اظهار کرد: در سال‌های اخیر، با رشد فزاینده آسیب‌های اجتماعی در جامعه مواجه بوده‌ایم و در همه حوزه‌ها، به‌خصوص آسیب‌های مربوط به نهاد خانواده، شاهد اتفاقات خوبی در کشور نبوده‌ایم که در این زمینه می‌توان به طلاق، فرزندان طلاق و رشد اعتیاد اشاره کرد. علت نیز این است که هیچ‌گاه برنامه‌های منسجم و کارآمدی در ارتباط با آسیب‌های اجتماعی نداشته‌ایم و عمدتاً با این آسیب‌ها به‌صورت مقطعی و در فرصت‌های سوخته مواجه شده‌ایم. در واقع فرصت‌های طلایی را که به دوران پیشگیری و تقویت ساختارهای قدرتمند اجتماعی مربوط می‌شود، رها کرده و پس از شیوع آسیب‌ها و زمانی که دیگر فرصت‌های طلایی را در اختیار نداشته‌ایم، تلاش کرده‌ایم تا از طریق مداخلات، آسیب‌های اجتماعی را کنترل کنیم.

وی افزود: ساختارهای اجتماعی ما در چهار دهه اخیر، با تحولات زمینه‌ای و ساختاری مواجه بوده است، به‌گونه‌ای که بسیاری از ارزش‌های جامعه ما دچار جابجایی شده و پارامترهای اجتماعی زیر سایه سنگین تکنولوژی‌ها و تحولات ارتباطی دنیای امروز کمرنگ شده‌اند. همین امر باعث گسترش بسیاری از آسیب‌ها شده و تغییر بسیاری از ساختارها در مجموع، اثر مستقیمی بر سبک زندگی مردم گذاشته است. زمانی که سبک زندگی مردم تغییر کرد، بافت سنتی نیز دچار دگرگونی شد، بنابراین با مجموعه‌ای از آسیب‌های جدی در مقطع نوجوانی و جوانی مثل بحران هویت و هویت‌های سردرگم و آشفته روبرو شدیم که این نیز موجب گسترش بسیاری از آسیب‌ها شد.

عضو شورای شهر اصفهان اضافه کرد: از طرف دیگر، برنامه‌ریزی پایه‌ای و قوی در حوزه‌های ساختاری و مؤثر جامعه مثل آموزش و پرورش نداشته‌ایم و همچنان با شرایط پنجاه سال پیش این نهاد پیش می‌رویم و با مسائل دست و پنجه نرم می‌کنیم. همه این‌ها دست به دست هم داده و نسلی فاقد مهارت‌های لازم پرورش داده‌ایم که درگیر بسیاری از مشکلات مثل بحران هویت و آسیب‌هایی است که به‌زعم خودش، آنها را آسیب نمی‌داند. در عین حال، تکنولوژی و گسترش فضاهای رسانه‌ای بسیاری از این مسائل را تقویت کرده و بسیاری از نگرش‌ها را تحت‌الشعاع قرار داده است.

برخورد با آسیب‌های اجتماعی، منفعلانه است

محمدی ادامه داد: فضای مجازی در قاب تلفن‌های همراه و فضای رسانه‌ای در قاب ماهواره، اثرات خودشان را بر جامعه داشته‌اند، نه اینکه بگویم فضای مجازی و رسانه‌ای چیز بدی است، بلکه معتقدم نتوانسته‌ایم از این فضاها به‌عنوان فرصت استفاده کنیم، یعنی دچار انفعال و بی‌برنامگی در برابر تغییر و تحولات دنیا شده و همواره به دنبال پاک کردن صورت مسئله بوده‌ایم. هر جا که اینترنت و فضای مجازی وارد سبد مصرفی و ارتباطی نوجوانان شد، به‌جای اینکه محصولات و تعاملات فرهنگی در کنار این فضا ایجاد و آموزش‌های رسانه‌ای را به خانواده‌ها عرضه کنیم، به‌سمت فیلترینگ و پاک کردن صورت مسئله رفتیم. فیسبوک سال‌هاست که فیلتر شده، تلگرام و توییتر هنوز فیلتر است و ماهواره هنوز قانون منع استفاده دارد، ولی همه این‌ها در بالاترین میزان خود در جامعه استفاده می‌شود. این نوعی بلاتکلیفی و بی‌تکلیفی دستگاه‌های فرهنگی و اجتماعی را نشان می‌دهد و نشانگر این است که ما قصد نداریم برنامه فرهنگی تولید کرده و با تهاجم فرهنگی مقابله کنیم، بلکه می‌خواهیم منفعلانه صورت مسئله را پاک کنیم و نظاره‌گر آسیب‌های جدی این فضاها برای جامعه باشیم.

وی در خصوص وضعیت آسیب‌های اجتماعی در سال 99، گفت: در یک سال گذشته، با اتفاقات خاصی از جمله بحران کرونا مواجه بودیم و مسائل اقتصادی و معیشتی به فقر و آسیب‌های دیگر دامن زد و بسیاری از خانواده‌ها با بیکاری سرپرست خانواده مواجه شدند. همه این‌ها به عوامل زمینه‌ساز گسترش آسیب‌های اجتماعی اضافه شد و افسردگی، اضطراب و انفعال در جامعه به‌واسطه مرگ‌ومیر و آسیب‌های ناشی از بیماری رشد کرد و به گسترش آسیب‌های از قبل موجود دامن زد. حتی بسیاری از اقدامات حداقلی که در سال‌های گذشته برای کنترل یا کاهش آسیب‌ها و نه مدیریت آنها انجام می‌شد، به‌دلیل شیوع کرونا کمرنگ شدند.

این عضو شواری شهر اصفهان تصریح کرد: می‌توان گفت با حجم انبوهی از آسیب‌های تلنبار شده روبرو شدیم که در ماه‌ها و سال‌های آینده قطعاً باید منتظر گسترش و نتایج به‌مراتب فاجعه‌آمیزتر این آسیب‌ها در جامعه باشیم، از جمله مشکلات روحی و روانی، مشکلات خانوادگی، پرخاشگری، خشونت و رفتارهای نامتعارف جنسی، آن هم در صورتی که از هم‌اکنون برای دوران پسا کرونا و آسیب‌های ناشی از عوارض آن برنامه‌ریزی نکنیم. بنابراین لازم است که برنامه‌های ویژه‌ای برای دوران پسا کرونا از هم‌اکنون که در دوران شیوع آن قرار داریم، تدارک ببینیم و بتوانیم در ارتباط با آسیب‌هایی که قرار است به‌صورت مضاعف شکل بگیرد، کنترل‌گر باشیم. از طرف دیگر، باید نگاه‌های پیشگیرانه را در دستورکار قرار دهیم و دستگاه‌های فرهنگی باید تولیدات فرهنگی و رسانه‌ای‌شان را براساس نیازسنجی‌های واقعی عرضه کنند. این‌ها حلقه‌های مفقوده‌ای است که اگر برایشان برنامه‌ریزی نشود، در ماه‌ها و سال‌های آینده باید منتظر عواقب غیرقابل جبرانی در حوزه اجتماعی باشیم.

برخی آسیب‌های اجتماعی فرصت بروز پیدا نکرده‌اند

وی بیان کرد: با شیوع کرونا، آسیب‌های اجتماعی تحت تأثیر این پدیده قرار گرفتند، ولی بخشی از آنها به‌دلیل این شرایط پیش آمده، فرصت بروز پیدا نکرده و لایه مخفی و پنهان آسیب‌هایی است که در آینده رونمایی می‌شود. در واقع دوران پس از کرونا، دوران خطرآفرینی در حوزه اجتماعی برای ما خواهد بود، اگر از امروز آمادگی‌های لازم در حوزه‌های متولی خدمات اجتماعی و مباحث پیشگیری شکل نگیرد؛ مثل تشکیل هسته‌های مشاوره، شناسایی گروه‌های در معرض خطر و کنترل آن بخش از جامعه که درگیر آسیب‌های ناشی از کرونا شده، مثل آسیب‌های روانی، افسردگی، پرخاشگری، مشاجرات خانوادگی، افزایش خشونت و انگیزه‌های خودکشی که در بخش‌هایی از جامعه شکل گرفته و هم‌اکنون نیز آمار خودکشی در برخی از شهرها و کلان‌شهرها رشد کرده است.

محمدی اظهار کرد: ما در یکصد سال گذشته متناسب با ساختارهای تحول یافته دنیا و تحولات غیرقابل اجتناب جهان پیش نرفتیم و همواره از سرعت حرکت این تحولات عقب بودیم. اکنون نیز همین شرایط را داریم و حتی از سرعت تحولات درون سرزمین خودمان نیز عقب هستیم و نتوانستیم مدلی ایجاد کنیم. در واقع در یکصد سال گذشته، هیچ وقت به مدل نرسیدیم و در الگوهای برخورد با مسائل اجتماعی همواره منتظر ماندیم تا یک‌سری مسائل به ما تحمیل شود و بعد از وقوع آنها، برایشان برنامه‌ریزی کردیم و وقتی به برنامه‌ای در این خصوص رسیدیم که عواقب آن مسائل دامنگیرمان شده است. در واقع دستاورد و بهره‌برداری مناسبی نداشته‌ایم که آن را با خودمان به قرن جدید منتقل کنیم.

گفت‌وگو از محبوبه فرهنگ، خبرنگار ایکنا در اصفهان