نقش اصلی عقل و اهمیت نقادی و غربالگری

در روایتی بسیار معروف از امام کاظم(ع)‏ آمده است‏: آن حضرت خطاب به هشام‌بن الحکم ـ متکلم معروف شیعه ـ  به اين آيه قرآن: «فَبَشِّرْ عِبَادِ، الَّذِينَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ» (زمر: 18-17 ) استناد مى‌‏فرمايد. آيه عجيبى است: بشارت بده بندگان مرا، آنان كه سخن را استماع مى‏‌كنند. بعد چه‏ كار مى‏‌كنند؟ آيا هرچه را شنيدند همان را باور مى‏‌كنند و همان را به كار مى‌بندند يا همه را يك جا رد مى‌كنند؟

«فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»: نقادى مى‏‌كنند، سبك سنگين مى‏‌كنند، ارزيابى مى‏‌كنند، آن را كه بهتر است انتخاب مى‌‏كنند و آن بهتر انتخاب‏ شده را پيروى مى‏‌نمايند.

آن‏وقت مى‌فرمايد: چنين كسانى هستند كه خدا آن‌ها را هدايت كرده (يعنى هدايت الهى و استفاده از نيروى عقل اين است) «وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ»: این‌ها براستى صاحبان عقل هستند. اين دعوت عجيبى است.

حضرت خطاب به هشام می‌فرماید: يا هشام! إنّ اللّه تَباركَ و تعالى بَشَّرَ أهلَ العَقلِ و الفَهمِ في كِتابِهِ؛ خدا اهل عقل و فهم را بشارت داده و فرموده: «فَبَشِّرْ عِبَادِ، الَّذِينَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ...» از اين آيه و حديث كاملاً پيداست كه يكى از بارزترين صفات عقل براى انسان همين تمييز و جدا كردن است؛ جدا كردن سخن راست از سخن دروغ، سخن ضعيف از سخن قوى، سخن منطقى از سخن غير منطقى و خلاصه غربال كردن.

منبع: مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى (تعليم و تربيت در اسلام)؛ جلد ‏22 ؛ صفحه 703-701، با تلخیص و ویرایش.