تقسیمبندی آیات درباره شناخت جامعه
جهانبینیها و روشهای گوناگونی که در اندیشه رهبری انسان و ساختن فرد و جامعه مترقی و اداره شایسته و بایسته زندگیها و تمدنها هستند، هر کدام برای جامعه محبوب و مطلوب و شرایط اجتماعی مورد نظر و دنیای آرمانی خویش، طرحها و برنامههایی تدارک دیده و در کنار آن، ویژگیها و خصوصیات شایسته و بایستهای را برای جامعه دلخواه خویش ترسیم میکنند.
قرآن پیام خدا به انسان و برنامه نیکبختی برای فرد، خانواده و جامعه است بنابراین هم به شناخت فرد، هم به شناخت جامعه و مسائل و روابط و مناسبتهای اجتماعی بهای بسیاری میدهد.
این حقیقت ظریف و سرنوشتساز از انبوه آیاتی دریافت میشود که به نوعی از جامعه سخن به میان آورده است. این آیات به دستههای متنوعی قابل تقسیم و بررسی است که در اینجا به تقسیمبندی گوناگون آنها اشاره میشود:
1ـ گروه نخست آیاتی است که از آفرینش و فرود نخستین انسان و تشکیل نخستین جامعه کوچک بر روی این سیاره خاکی و آموزش او و نسل وی و نیز درگیری در میان برخی از اعضای آن جامعه کوچک گزارش میدهد.
2ـ آیاتی که تاریخ زندگی و مبارزات قهرمانانه فکری، عقیدتی و اجتماعی پیامآوران بزرگ و تاریخسازان و جامعهپردازان و اصلاحگران بزرگ و آگاه و بشردوستی را ترسیم میکند که نقش مهمی در تمدن و ترقی انسانها و تحول مطلوب جامعهها داشتهاند؛ پیامآوران بزرگی چون نوح، ابراهیم، شعیب، هود، صالح، سلیمان، داوود، موسی، عیسی و محمد(ص).
این گروه از آیات را، در کران تا کران قرآن، از جمله در سورههای انبیاء، طه، مؤمنون، شعراء، قصص و غیره به فراوانی میتوان دید و درسها گرفت.
3ـ آیاتی که از شرایط اجتماعی، سیاسی، فکری، عقیدتی و اقتصادی نامطلوب جامعههای مشخصی سخن دارد؛ از جامعههایی چون جامعه عصر نوح، هود، صالح، لوط، فرعون، بنیاسرائیل، قریش و غیره و نیز از علل سقوط آنها درسهای عبرتانگیز، عبرتآموز و بسیار آموزنده و اوجبخشی میدهد.
4ـ آیاتی که از برخی جامعهها و تمدنها، همچون: تمدن «سبأ» و راز و رمز ترقی و شکوفایی و علل نزول و سقوط و غروب غمبار آنها پیام دارد.
5ـ آیاتی که سیمای پیشوایان نور، ویژگیهای آنها، نقش سازنده آنان را در افکندن طرح جامعهها و تمدنهای خردورز، دانشدوست، جامعههای باز، آزاد، شایسته و در خور شأن انسان و شیوه و برنامه انسانی و رفتار و کردار آزادمنشانه آنان را ترسیم میکند.
6ـ آیاتی که چهره نفرتانگیز سردمداران ستم، نقش تخریبی آنان را در تحمیل آفتهای مرگبار انحصار و استبداد و اختناق و خودسری به جامعهها، به هیچ انگاشتن مردم و پایمال ساختن حقوق، آزادی و امنیت آنان و آنگاه رهآورد شوم این سیاست را که انهدام جامعهها و تمدنها و سقوط سلسلهها و هلاکت ملتها در گذر تاریخ بوده است نشان میدهد و درسها میآموزد و عبرتها میانگیزد.
7ـ آیاتی که در آنها واژههایی هممعنی و مترادف با واژه جامعه بهکار رفته است؛ واژههایی همانند قوم، شعب، قبیله، قبائل، ناس، اُناس، اُمّت، ملّت، طائفه، قریه و غیره.
8ـ آیاتی که انسانها را به جهانگردی، هجرت و سیاحت علمی، شناخت آثار و بقایای جامعههای گذشته و درسآموزی از سرنوشت آنها دعوت میکند.
9ـ آیاتی که گروهها و دستههای متعددی را با صفات و ویژگیهایشان نشان میدهد؛ گروههایی چون مؤمنان، راستگویان، پارسایان، پرواپیشگان، هجرتکنندگان، دعوتگران به ارزشها، هشداردهندگان از ضد ارزشها، یادآورندگان همراه خدا یا ذاکران، فروتنان، فراموشکنندگان خدا، اعراضکنندگان از حق، دروغپردازان، منافقان، غافلان، گمراهان، اسرافکاران، تجاوزکاران، افراطکاران، تفریطکاران، امت معتدل و دیگر گروههای جامعه که شناخت آنها و ویژگیها و منطق و بینش و روشهای آنان در راه زندگی، ما را در شناخت جامعه و برنامهریزی و اداره موفق آن یاری میکند.
10ـ آیاتی که از گرایش اجتماعی انسان سخن دارد.
11ـ آیاتی که از قانونمندی سیر جامعه و حرکت تاریخ پیام دارد و پندار موهوم تصادف و اتفاق و شانس و اقبال را در فراز و فرودها و ظهور و سقوط جامعهها و فروپاشی نظامها وحکومتها نفی میکند.
12ـ آیاتی که از سنتهای تاریخی و قوانین حاکم بر جامعه و تاریخ خبر میدهد.
13ـ آیاتی که راز و رمز صعودها و شکوفاییهای جوامع و تمدنها و عوامل مهم و اساسی رشد و ترقی آنها را ترسیم میکند؛ عواملی چون جهانبینی صحیح و ایمان عمیق، دانش و فرهنگ، پروا از قانونشکنی یا تقوا و اخلاص و راستی، تلاش و عمل شایسته، همگرایی و یکپارچگی، عدالت و دادگری، آزادی و آزادگی، امنیت فردی، اجتماعی، سیاسی و غیره، برابری و برادری، فضای باز و توسعه همه جانبه و احساس مسئولیت اجتماعی، اندیشه امانت و امانتداری در اداره امور، مشارکت ملی و مشورتخواهی و مشورتدهی یا مدیریت باخرد و تجربه جمعی، نقدخواهی، نظارتپذیری و محاسبهجویی صادقانه قدرت و غیره .
14ـ آیاتی که عوامل سقوط و عقبماندگی جامعهها را نشان میدهد.
15ـ آیاتی که به سیر و سیاحت در زمین و زمان، به جهانگردی و نگرش عبرتآموز و محققانه به آثار و اسناد بر جای مانده از قرون و اعصار و جامعهها و تمدنها فرا میخواند تا انسان از سویی با این گردش و سیاحت علمی، ارزشهای فرهنگی و فکری جامعهها را نقل و انتقال دهد و از دیگر سو بر تجربه خویش بیفزاید. از اسرار آفرینش آگاهی بیشتری یابد و از سقوط تمدنهای فاسد و ستمکار و رژیمهای خودکامه و نقدناپذیر عبرتها گیرد.
16ـ انبوه آیاتی که از جامعه کوچک خانه و خانواده سخن دارد؛ از فرمان تشکیل آن، از وظایف و حقوق متقابل اعضای آن، از اخلاق انسانی حاکم بر آن، از تدابیر شایسته و اساسی برای استحکام و پایداری آن و در صورت بروز کشمکش، از چگونگی رفع و حل آن و نیز از چگونگی تربیت نسل شایسته و عدالتخواه و آزادمنش در آن.
بیشتر این دسته از آیات را میتوان در سورههای بقره، نساء، نور، مؤمنون، احزاب، طلاق و تحریم جستوجو و بررسی کرد.
17ـ آیاتی که از روابط عادلانه و انسانی میان برادران و خواهران حقیقی و دینی پیام دارد.
18ـ آیاتی که روابط، مناسبات، حقوق و وظایف متقابل خویشاوندان را ترسیم میکند و مسائلی همچون رعایت حال ارحام، صله رحم، هشدار از قطع رحم، مهر به آنان، احسان به آنان، ادای حقوق آنان، انفاق به آنان و هشدار از پایمال کردن حقوق و حرمت آنان سخن دارد.
19ـ آیاتی که از چگونگی رابطه با همسایگان دور و نزدیک سخن میگوید.
20ـ آیاتی که از چگونگی رابطه با محرومان، در راهماندگان، بینوایان و یتیمان پیام دارد.
21ـ آیاتی که حقوق متقابل جامعه و فرد و مسئولیتهای هر طرف را ترسیم میکند.
22ـ آیاتی که حقوق متقابل دولت و مردم را بیان میکند.
23ـ آیاتی که زندگی مسالمتآمیز با همنوعان و نیکی به همه ملتها و جامعههای خواهان زندگی انسانی، عادلانه و مسالمتآمیز را ترسیم میکند.
منابع: کتب «بعثتها و نهضتهای دگرگونساز پیامبران» و «بحارالانوار» و «ensani.ir»
انتهای پیام
