واکاوی تهدیدات رسانههای نوین بر پویایی انقلاب اسلامی
کارشناس حوزه ارتباطات با بیان اینکه بمباران داده در رسانههای نوین انسان را دچار رخوت ذهنی میکند، گفت: دسترسی زیاد به دادههای اطلاعاتی، یک خود عالمپنداری برای مخاطب به بار میآورد، در نتیجه منجر به کاهش پرسشگری و عدم مراجعه به مراجع فکری میشود و بستر تهدید را فراهم میکند؛ در این موارد فقط داده دریافت میشود، علمی وجود ندارد و اگر مبانی تحلیل را بلد نباشیم دچار خطا میشویم.
امروزه فضای رسانهای جدید پیوند عمیقی با زندگی شخصی و اجتماعی افراد برقرار کرده و به بخش جداییناپذیر زندگی ما تبدیل شده است که میتواند ما را با تهدیدها و فرصتهای بسیاری روبهرو کند؛ از اینرو شناخت ذات، کارکردها و ویژگیهای رسانههای نوین میتواند به ما کمک کند آگاهانه به سمت آن برویم و برای استفاده و روبهرو شدن با آن راهکار و برنامهریزی مناسب داشته باشیم. با توجه به این نکات و نیز قرار گرفتن در ایامالله دهه فجر به سراغ حجتالاسلام احمد اولیایی، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) رفتیم و با وی به گفتوگو نشستیم که در ادامه تقدیم مخاطبان ایکنا میشود.
ایکنا - در ابتدا تفاوتهای ساختاری و کارکردی رسانههای سنتی زمان انقلاب و رسانههای نوین و نوع تأثیرگذاری این رسانهها را در انقلاب اسلامی تشریح بفرمایید.
رسانه با زندگی ما بسیار عجین شده و تقریبا نمیتوان هیچ تصمیم سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را بدون در نظر گرفتن نقش رسانه اتخاذ کرد. انقلاب اسلامی ایران نیز مبتنی بر همین فضای رسانهای به پیروزی رسید، نقش رسانه در پیروزی انقلاب اسلامی را نباید نادیده گرفت، اما یک تفاوت کوچک و حائز اهمیت وجود دارد و آن این است که در آن زمان رسانههای اصلی و مطرح مانند مطبوعات و تلویزیون در دست رژیم شاهنشاهی بود و مردم ایران تسلطی روی رسانههای غالب نداشتند اما با این حال رسانههای سنتی وجود داشت که حضرت امام خمینی(ره) و مردم ایران با استفاده از آنها توانستند انقلاب را به مرحله پیروزی برسانند.
نکته حائز اهمیت این است که این رسانهها قالبهای نوین نداشتند و سنتی بودند، مانند مسجد، منبر، سخنرانی، نوار کاست و اعلامیه و مواردی که در تعریف رسانههای جمعی گنجانده نمیشوند اما کاملا کارکرد رسانه داشتند؛ بسیج عمومی که در گفتههای نظریهپردازانه رسانه یکی از مهمترین کارکردهای آن است نیز توسط این موارد اتفاق میافتاد.
خانم سربرنی یکی از متخصصین ارتباطات در لندن کتابی تحت عنوان «انقلاب بزرگ و رسانه کوچک» دارد که به انقلاب اسلامی ایران میپردازد؛ در آن بیان میکند یک تماس تلفنی از نوفللوشاتو انجام میشد و چند ساعت بعد همه مردم ایران از محتوای آن تماس مطلع میشدند و اشاره دارد به اینکه امام خمینی(ره) در فرانسه هیچگونه وسایل ارتباطی مانند ارتباطات امروزی را در اختیار نداشت، اما با تلفن مطلبی به ایران منتقل میشد و توسط رسانههای سنتی یعنی روحانیون، اعلامیهها و نوارکاست پیام انقلاب به گوش مردم میرسید، بسیج عمومی شکل میگرفت و در قالب اعتراض بروز میکرد.
اصطلاحی در این کتاب در مورد نوار کاست تحت عنوان سنبل تکنولوژیک انقلاب اسلامی بهکار رفته است؛ یعنی نوار کاست به تنهایی با یک قابلیت پخش صوت و با ضرورت وجود ابزار جانبی برای پخش، توانست یک انقلاب بزرگ را (در بحث رسانهای آن) به ارمغان بیاورد.
ایکنا - در مورد ویژگیهای رسانههای نوین و تأثیرات و تهدیدات آن در جوامع امروزی توضیح بفرمایید.
وضعیت رسانههای جدید و وضعیت فعلی رسانهای در جامعه ایران وضعیت پیچیدهای است، در عین حال که رسانه ملی، مطبوعات و رادیو در اختیار نظام حاکمیتی کشور است اما ظهور و بروز اینترنت و اپلیکیشنهای ارتباطی تلفن همراه و شبکههای اجتماعی، مدیریت را تحتتأثیر قرار داده است و این طبیعی است که حاکمیت فناوری فضای سایبری و مجازیِ عمده رسانههایی که در این فضا شکل میگیرند در اختیار ایران نیست.
تمثیل تکراری وجود دارد که میگوید ما میتوانیم به این فضا مانند یک چاقو که هم میتواند تهدید باشد و هم فرصت نگاه کنیم، اما به نظر بنده نگاه صفر و صدی نباید داشت، فضای مجازی و رسانههای نوین دو روی یک سکه هستند و باید مواظب باشیم آسیبهای آن به ما تحمیل نشود و از فرصتهایش استفاده کنیم.
امروزه گفتمانی تحت عنوان نیومدیا و رسانههای جدید ایجاد شده است و به رسانههایی که در بستر اینترنت بهوجود آمدهاند و دارای ویژگیهای دیجیتالی هستند، اشاره میکند، این رسانهها ویژگیهایی دارند از جمله اینکه در دسترس هستند و گستره استفاده آنها زیاد است؛ در ادامه به برخی از ویژگیهای رسانههای جدید اشاره میشود تا متوجه شویم با چه فضای رسانهای جدیدی مواجهیم که اگر این فضا را بشناسیم میتوان فهمید که چه تهدیدها و نیز فرصتهایی برای انقلاب اسلامی دارد.
اول اینکه در گذشته در رسانه مفهومی به نام مخاطب وجود داشت که این مفهوم به تدریج در حال انحلال و اضمحلال است؛ همچنین نظریههایی تحت عنوان نظریههای قدرتمند رسانه وجود داشت به این معنا که رسانه هر کاری بخواهد میتواند با مخاطب انجام دهد، این نظریهها برای زمانی بود که مخاطب پای رسانه مینشست و پیام رسانه مانند یک گلوله در ذهن او وارد میشد. در حال حاضر این نظریهها دچار افول شده است زیرا مخاطب تبدیل به مؤلف شده و تولیدکننده است و در واقع فضای رسانهای نوین به دنبال این است مخاطبی که پیام را دریافت میکند با دست بردن در پیام یا با بازنشر آن در لحظه تبدیل به مؤلف شود.
مسئله دوم این است که فضای تعاملی، ویژگی اصلی رسانههای نوین به حساب میآید، تعامل به این معنا که رفت و برگشت یک طرف و دوطرفه از فرستنده به گیرنده که سادهترین مدل ارتباط است را نداریم، در حال حاضر پیامی که ارسال میشود مشخص نیست به کجا خواهد رفت و این فضا به سرعت در حال چرخش است.
نکته سوم حذف واسطه است، در فضای رسانههای نوین و شبکههای اجتماعی واسطهگری وجود ندارد، یعنی کسی نمیتواند مدیریت پیام کند، در تلویزیون سنتی و رادیو و مطبوعات افرادی تحت عنوان سردبیر و ناظر پخش حضور دارند که میتوانند با سیاستگذاری، پیامها را آنطور که میخواهند منتقل کنند اما در رسانههای نوین بهدلیل اینکه مخاطبان هر کدام با توجه به خلاقیتی که دارند میتوانند این فضای مدیریت را به نفع خود تغییر دهند، این کار دشوار است.
ایکنا - دسترسی زیاد به دادههای اطلاعاتی چگونه نسل امروز انقلاب را تهدید میکند؟
بحثی که در فضای رسانهای مدرن اتفاق افتاده تحت عنوان هایپر تکست یا فرا متن است، یعنی زمانی از تلویزیون خبری پخش میشد اما مخاطب قدرت این را نداشت که ببیند منابع و کلیدواژههای این خبر چیست؟ آیا خبر صدق است یا کذب؟ اما در حال حاضر به راحتی میتوان خبرهای مشابه را پیدا کرد و از راست و دروغ بودن آن مطلع شد و معنای تخصصی آن را فهمید. در فضایی که فرا متن در اختیار مخاطب قرار میگیرد نمیتوان از ارسال مستقیم پیام استفاده کرد، این یکی دیگر از ویژگیهای رسانههای نوین است.
نکته بعدی نظریهای است که در ارتباطات وجود دارد تحت عنوان نظریه شکاف آگاهی که درسال 1970 آقای تیکنور مطرح میکند و میگوید هر چقدر طبقه اجتماعی اقتصادی فرد بالاتر باشد دسترسی او به داده، آگاهی و اطلاعات بیشتر است. این نظریه در گذشته پاسخگو بود اما در حال حاضر با توجه به گسترش رسانههای نوین، دادهها در دسترس همگان است و شکاف داده و آگاهی وجود ندارد؛ به جای آن شکاف تحلیل اتفاق افتاده است یعنی تمام افراد یک جامعه با فاصله کوتاهی به دادهها دست پیدا میکنند اما قدرت تحلیل ندارند و این کاملا یک فضای تهدیدآمیز را ایجاد میکند.
دسترسی زیاد به دادههای اطلاعاتی، یک خود عالمپنداری برای مخاطب به بار میآورد، در نتیجه منجر به کاهش پرسشگری و عدم مراجعه به مراجع فکری میشود و بستر تهدید را فراهم میکند؛ در این موارد فقط داده دریافت میشود، علمی وجود ندارد و اگر مبانی تحلیل را بلد نباشیم دچار خطا میشویم.
همچنین در رسانههای سنتی مقولهای تحت عنوان چهره به چهره وجود داشت؛ بهطور مثال نوار کاست یک ابزار ارتباطی بود اما در هنگام تحویل از یک فرد به فرد دیگر، گفتوگو انجام میشد، مسجد، منبر و هیئت نیز فرا متن نوار کاست را تکمیل میکرد.
در بحث چهره به چهره موضوعی تحت عنوان گرمای ارتباطات یا هاله و قدسیت ارتباطات وجود داشت که در ارتباطات حال حاضر وجود ندارد. در ارتباطات مجازی و رسانههای نوین ارتباط از لحاظ کمی و وسعت گسترده میشود اما این ارتباط عمق ندارد. وقتی عمق ارتباطات کاهش پیدا کند مقوله گرما، قدسیت و هنر ارتباط نیز از بین میرود.
ایکنا - تهدیداتی که رسانههای نوین برای انقلاب اسلامی ایجاد میکند، چیست؟
تهدیداتی که در حوزه رسانههای نوین، انقلاب و جمهوری اسلامی و امتداد آن را دچار چالش میکند عبارتند از: تهدیدات سایبری در حوزه نظامی مثل هک کردن، تهدیدات در حوزه اطلاعاتی مثل شنود و جاسوسی، تهدیدات اقتصادی مثل رمز ارزها که اقتصاد را به چالش میکشد.
رسانههای نوین برای ما تهدیدات حاکمیتی و سیاستی نیز به همراه میآورند، وقتی مخاطب خود مؤلف میشود ما را با مقوله فیکنیوز و خبرهای غیرمستند و فضای رسانهای بر علیه انقلاب مواجه میکند که مبتنی بر دروغ است، زیرا وقتی به هر مخاطب داده مشترک داده میشود مخاطب سواد تحلیل ندارد، درنتیجه ذهن او برای تحلیلهایی که ارائه میشود آماده است و آن را میپذیرد؛ در این فضا افکار عمومی به سمت انقلاب حرکت نمیکند بلکه به سمتی میرود که بتواند این افکار را مدیریت کند. انسجام ملی، اعتماد ملی و عدم نظارت نیز تهدیدهای اجتماعی است که رسانههای نوین میتواند برای ما به همراه بیاورد.
ایکنا - رسانههای نوین در مسائل فرهنگی چگونه ما را با چالش مواجه میکنند.
در بحث فرهنگی نیز دچار چالشهای عظیمی هستیم که انقلاب اسلامی را تهدید میکند؛ بحث سبک زندگی جدیدی که مبتنی بر رسانههای نوین شکل میگیرد، سبک زندگی که تحرک را کم و انسان را طوری به بار میآورد که برای ارتباط نیازی به تحرک و خارج شدن از منزل ندارد و این تهدید انقلاب است، زیرا انقلاب مبتنی بر فرد انقلابی زنده میماند و شاخصه فرد انقلابی، تحرک مداوم ذهن و جسم و پویایی است، لذا ورزش برای انقلاب اهمیت دارد، در انقلاب فرد انقلابی باید بدنی سالم داشته باشد اما فردی که با بمباران اطلاعاتی رسانههای نوین زیست میکند دچار رخوت میشود و از حالت فرد انقلابی خارج میشود. همچنین بمباران داده در رسانههای نوین انسان را دچار رخوت ذهنی میکند؛ عدم تحرک، عدم به کارگیری ذهن و خلاقیت از ویژگیهای رسانههای نوین است؛ فرد انقلابی باید دائما در حال خلاقیت و ایده و کار و تلاش باشد.
آسیبهای اجتماعی تهدید دیگری است که در فضای فرهنگی اجتماعی رسانههای جدید، انقلاب را درگیر میکند و ما را با بحران هویت در فضای رسانههای نوین روبهرو میکند، زیرا فرد تعلق مکانی خودش را از دست میدهد؛ وقتی زمین بازی در فضای مجازی زمین بازی ما نیست پس قوانین استفاده شده هم قوانین ما نیست و لذا همیشه در مقابل فضای مجازی رویکرد منفعل داریم.
رسانههای نوین برای ما یک فضای جنگی را فراهم کرده که از آن بهعنوان جنگ شناختی، جنگ ترکیبی، جنگ هیبریدی، جنگ نرم و جنگ رسانهای یاد میشود و این فضا فضایی است که اشغال نظامی یک سرزمین هدف نیست، بلکه هدف، تسخیر ذهن جوامع دیگر است به این معنا که اگر دشمن بتواند فرد ایرانی مسلمان را طوری تربیت کند که در فرآیند استدلال و تفکر و تأمل وی ورود کند، نیازی به اشغال سرزمین و هزینههای مالی هنگفت برای حملات نظامی ندارد. جوانی که آنطور که دشمن میخواهد زیست و فکر میکند با هزاران حرکت انقلابی نمیتواند کنش انقلابی داشته باشد و این بزرگترین تهدید است.
مقولههایی مانند محتوای تهدید از جمله ایرانهراسی، سیاهنمایی، القای ناامیدی نیز در رسانههای نوین وجود دارد.
ایکنا - راهکارهای مقابله با تهدیدهای فضای رسانهای جدید چیست؟
راهکارها در این زمینه در سه حوزه گنجانده میشود: اول اینکه باید بستر و تکنولوژی فضای مجازی را در اختیار بگیریم و به روز کنیم و طبق تأکید چندباره مقام معظم رهبری ما باید به سمت فضای سایبر ملی برویم.
راهکار دوم کارآمدی نظام انقلاب است، اگر کارآمدی نظام سیاسی انقلاب اسلامی در جمهوری اسلامی به روز شود و در جنبههای مختلف رفاه ایجاد شود، زمانی که مردم کارآمدی واقعی را ببینند کمتر تهدیدات رسانهای روی آنها اثر میگذارد.
راهکار پایانی پیگیری مناسک دینی است؛ بخشی از تربیت جوانان ما در فضای مناسکی مثل هیئت و مسجد شکل میگیرد، امروزه مساجد تعطیل شده و در مقابل گروههای انقلابی فعال در فضای مجازی بهوجود آمده، در حالی که رسانههای سنتی ما در آن فضای مناسکی تقویت میشد، مسلماََ فردی که میخواهد در فضای مجازی کنشگری داشته باشد ابتدا باید در این فضا ساخته شود.
گفتوگو از مهنوش بهروز
انتهای پیام
