ابتکار عمل در برابر دشمن؛ درس سیره نبوی برای امروز + فیلم

حجت‌الاسلام والمسلمین روح‌الله توحیدی‌نیا، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با ایکنا از قم در پاسخ به اینکه اظهار کرد: قرآن کریم می‌فرماید: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا؛ یقینا برای شما در [روش و رفتار] پیامبر خدا الگوی نیکویی است برای کسی که همواره به خدا و روز قیامت امید دارد؛ و خدا را بسیار یاد می‌کند.» (احزاب/33) باید از خود بپرسیم تا چه اندازه در مجامع علمی تلاش کرده‌ایم این آیه را به یک مبنای عملی تبدیل کنیم، با گذشت قرن‌ها از دوران زندگی پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع)، همچنان برای پاسخ دادن به مسائل اصلی جامعه روش‌های نظام مندی وجود ندارد.

 

وی ادامه داد: یکی از موانع مهم در این زمینه، ضعف کار علمی روشمند است، آثاری که درباره پیامبر اکرم(ص) وجود دارد، عمدتا تاریخی است و مخاطب با مطالعه آنها با زندگی و شخصیت ایشان آشنا می‌شود و به این نتیجه می‌رسد که پیامبر(ص) شخصیتی والا، مهربان و صاحب ویژگی‌های اخلاقی و فکری برجسته بوده است، اما مسئله در همین‌جا متوقف می‌شود.

 

توحیدی‌نیا افزود: اگر از یک جوان بپرسیم پیامبر اکرم(ص) چه کسی است، باید بتواند برای زندگی روزمره خود و در موضوعاتی مانند روابط اجتماعی، سبک زندگی، پوشش، خوراک، ارتباط با دیگران و حتی نوع مواجهه با مسائل مختلف، از سیره پیامبر(ص) الگو بگیرد، این در حالی است که ما هنوز برای تبدیل سیره پیامبر(ص) به الگویی کاربردی برای زندگی جوانان، کار کافی انجام نداده‌ایم.

 

وی با اشاره به تأکید رهبر انقلاب بر ضرورت معرفی الگوی مناسب برای جوانان گفت: باید در این زمینه تعارف را کنار بگذاریم، ما برای پاسخ دادن به مسائل امروز جوانان و همچنین مسائل حکمرانی، به تلاش بیشتری نیاز داریم تا بررسی کنیم پیامبر اکرم(ص) در مسائل مختلف چگونه عمل می‌کرد و چگونه می‌توان آن آموزه‌ها را در شرایط امروز به کار گرفت.

 

توحیدی‌نیا بیان کرد: مجامع علمی باید به سمت نظریه‌پردازی در این حوزه حرکت کنند، در حوزه‌های مختلف از جمله اقتصاد، فرهنگ، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی؛ معارف و آموزه‌های پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) ظرفیت بالایی برای پاسخ‌گویی به مسائل امروز دارند، اما استفاده مطلوبی از این ظرفیت صورت نگرفته است.

 

وی تصریح کرد: اساتید دانشگاه و حوزه دغدغه این موضوع را دارند، اما به یک همبستگی و عزم راسخ نیاز داریم تا روش‌های علمی و ساختارهای لازم برای این کار فراهم شود و پراکندگی موجود از بین برود و یکی از مشکلات این است که افراد در حوزه‌های مختلف علمی، هر کدام از زاویه تخصص خود به سیره پیامبر(ص) نگاه می‌کنند، در حالی که برای رسیدن به یک نظریه کاربردی، باید این تخصص‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند.

 

توحیدی‌نیا افزود: به عنوان نمونه، ممکن است فردی در حوزه جامعه‌شناسی یا علوم سیاسی، سیاست خارجی پیامبر اکرم(ص) را مطالعه کرده باشد، اما اگر ذهنیت او صرفا بر اساس نظریات موجود در همان رشته شکل گرفته باشد، ممکن است در مراجعه به سیره پیامبر(ص)، تنها کلیاتی را استخراج کند که حتی برای خودش نیز قابلیت استفاده نداشته باشد.

 

وی ادامه داد: باید میان کسانی که مبانی اسلام را به خوبی می‌شناسند و افرادی که شخصیت پیامبر(ص) را در دوره تاریخی خود به‌درستی مطالعه کرده‌اند و کسانی که می‌توانند این آموزه‌ها را با مسائل امروز پیوند دهند، ارتباط ایجاد شود. اگر میان این گروه‌ها و کسانی که نظریه‌ها و مسائل بومی امروز را می‌شناسند، پیوستگی ایجاد شود و همه آنها در کنار یکدیگر به مسائل پاسخ دهند، می‌توان امیدوار بود که آموزه‌های پیامبر(ص) از زمان خود فراتر رفته و در زندگی امروز نیز کاربرد پیدا کند.

 

توحیدی‌نیا با اشاره به ضرورت استفاده از سیره اهل‌بیت(ع) در مسائل روز اظهار کرد: ادعا نمی‌کنیم که همه پاسخ‌ها را می‌توان به‌سادگی و به صورت مستقیم از سیره پیامبر(ص) استخراج کرد، اما باید برای مسائل امروز جامعه و گام دوم انقلاب به سراغ سیره پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) برویم. یکی از مشکلات ما این است که مراجعه به ائمه(ع) و پیامبر(ص) عمدتا به مناسبت‌های مربوط به آنها محدود شده است. 

 

 

وی در پاسخ به اینکه آیا می‌توان از سیره نبوی برای شرایط امروز بهره برد، گفت: امروز در کشور و منطقه با شرایطی مواجه هستیم که فضای کشور به نوعی در وضعیت نه جنگ و نه صلح قرار گرفته و مشخص نیست هر لحظه با چه فضایی رو به رو خواهیم شد یا شرایط صلح و ثبات به چه شکل خواهد بود. چنین شرایطی می‌تواند تصمیم‌گیری را در همه سطوح برای فعالان اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، آموزشی و اجتماعی دشوار کند.

 

توحیدی‌نیا بیان کرد: در چنین شرایطی باید به سیره پیامبر اکرم(ص) بازگردیم و ببینیم ایشان چگونه از قرار گرفتن در وضعیت بلاتکلیف جلوگیری می‌کردند، البته برای بررسی کامل این موضوع شواهد متعددی وجود دارد، اما می‌توان به عنوان نمونه به شرایط پیامبر(ص) پس از هجرت به مدینه اشاره کرد که پیامبر اکرم(ص) پیش از هجرت، در مکه شرایط بسیار دشواری را پشت سر گذاشتند.

 

وی افزود: پس از بعثت، حضرت در شرایطی قرار داشتند که قریش بخش زیادی از ابزارهای اجتماعی و رسانه‌ای را در اختیار داشت و فشار شدیدی بر پیامبر(ص) و یاران ایشان وارد می‌کرد، شکنجه مسلمانان و فشارهای اقتصادی تا جایی پیش رفت که گروهی از یاران پیامبر(ص) به حبشه هجرت کردند و در زمان محاصره شعب ابی‌طالب نیز شرایط اقتصادی بسیار سختی بر مسلمانان حاکم شد.

 

توحیدی‌نیا ادامه داد: پس از فراهم شدن شرایط هجرت و استقرار پیامبر(ص) در مدینه، این وضعیت به معنای پایان تهدید نبود و قریش نمی‌پذیرفت که در حجاز قدرت دیگری شکل بگیرد و هر لحظه احتمال حمله وجود داشت، همانند امروز که آمریکا و رژیم اسرائیل تحمل شکل‌گیری قدرتی به جز خود را در منطقه ندارند، بنابراین پیامبر اکرم(ص) در شرایط جنگی، صرفا منتظر نماندند تا دشمن حمله کند و سپس به دفاع بپردازند، بلکه اقدامات پیش‌دستانه‌ای نیز انجام دادند.

 

وی تصریح کرد: یکی از نمونه‌های این رویکرد، توجه پیامبر(ص) به کاروان‌های اقتصادی قریش بود که از اطراف مدینه عبور می‌کردند، حضرت افرادی را برای نظارت بر این کاروان‌ها اعزام می‌کردند و در مواردی نیز مقابله با آنها و بازپس‌گیری اموالی را که پیش‌تر از مسلمانان گرفته شده بود، دنبال می‌کردند. بنابراین مواجهه پیامبر(ص) با دشمن صرفا منفعلانه و دفاعی نبود و در شرایطی، پیش‌دستانه عمل می‌کردند.

 

توحیدی‌نیا بیان کرد: یکی از مباحثی که امروز در مجامع علمی کمتر به آن توجه می‌شود، این است که اسلام همواره بر دفاع تأکید داشته و آغازگر جنگ نبوده است، اما باید توجه کنیم که گاهی پیش‌دستی در برابر دشمن نیز می‌تواند ماهیت دفاعی داشته باشد، سیره پیامبر اکرم(ص) نشان می‌دهد که در شرایط تهدید، نباید منفعلانه منتظر ماند تا دشمن ابتکار عمل را در اختیار بگیرد.

 

 

وی در پاسخ به اینکه چگونه می‌توان در شرایط متشنج و ناپایدار به دنبال حفظ وحدت داخلی بود و رسول اکرم(ع) برای برقراری آرامش در میان مسلمانان چه اقداماتی انجام دادند، اظهار کرد: مدینه در زمان ورود پیامبر(ص) جامعه‌ای یکپارچه نبود و گروه‌ها و قبایل مختلف، هر کدام ساختار اجتماعی خاص خود را داشتند و مسلمانان نیز به مهاجران و انصار تقسیم می‌شدند. پیامبر(ص) منتظر نماندند تا اختلافات به بحران تبدیل شود، بلکه از همان ابتدا برای ایجاد پیوند و انسجام میان گروه‌های مختلف اقدام کردند و پیمان اخوت و پیمان‌نامه مدینه از جمله اقداماتی بود که در همین راستا انجام دادند.

 

توحیدی‌نیا ادامه داد: این مسئله برای امروز ما نیز درس‌آموز است، در کشور ما گروه‌های سیاسی و فرهنگی مختلفی حضور دارند و موضوعاتی مانند حجاب، مسائل اقتصادی و اختلافات سیاسی و حزبی می‌تواند زمینه‌ساز چالش شود و آنچه از سیره پیامبر(ص) می‌آموزیم این است که باید برای حل این مسائل پیش‌دستانه عمل کنیم و ارتباط سالم میان گروه‌های مختلف را شکل دهیم.

 

وی افزود: در مسائل فرهنگی که ممکن است چالش‌برانگیز باشد، باید افراد و گروه‌های مختلف را دور یک میز جمع کنیم تا متناسب با شرایط خاص کشور به اجماع برسند و از بیان مطالب متناقض در رسانه‌ها، به‌ویژه در شرایط حساس، پرهیز کنند و این نیز بخشی از درس‌هایی است که سیره پیامبر اکرم(ص) برای شرایط امروز در اختیار ما قرار می‌دهد.

 

توحیدی‌نیا تصریح کرد: برگزاری همایش‌های ملی و بین‌المللی و تولید آثار علمی درباره پیامبر(ص) ارزشمند است، اما اگر این فعالیت‌ها صرفا به برگزاری همایش و تولید آثاری با ادبیات جدید درباره همان مطالب گذشته محدود شود، به هدف اصلی نرسیده‌ایم. ما نیاز داریم سیره پیامبر(ص) را وارد متن زندگی کنیم و این کار به فعالیت‌های بلندمدت، راهبردی و عمیق نیاز دارد.

 

وی بیان کرد: باید به دنبال آغاز کارهای فاخر باشیم، نه صرفا تمام کردن آنها برای عرضه در یک مناسبت، همچنین لازم است وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها، مراکز علمی، امدادی، فرهنگی و سایر مجموعه‌هایی که به نوعی با شخصیت پیامبر اکرم(ص) ارتباط پیدا می‌کنند، با سیره آن حضرت در ابعاد مختلف آشنا شوند.

 

 

توحیدی‌نیا در پاسخ به اینکه رابطه مقاومت با جنگ و صلح چیست، گفت: ادبیات مقاومت، آن‌گونه که باید، در میان بخش‌های مختلف جامعه مورد توجه قرار نگرفته است، رهبر انقلاب در تعریف مقاومت بیان می‌کنند که انسان مسیری را با هدفی آغاز می‌کند و هنگامی که با مانعی مواجه می‌شود، باید راهی برای عبور از آن پیدا کند؛ بنابراین مقاومت به معنای عبور از موانع است.

 

وی افزود: اگر با این نگاه به سیره پیامبر اکرم(ص) نگاه کنیم، مقاومت نه برای جنگ موضوعیت دارد و نه برای صلح؛ بلکه برای مقاومت؛ هدف موضوعیت دارد و اگر هدفی مانند عزت ایران اسلامی و آینده نسل‌های بعدی را در برابر خود قرار دهیم، جنگ و صلح هر دو ابزار هستند و هیچ‌کدام به خودی خود موضوعیت ندارند.

 

توحیدی‌نیا ادامه داد: پیامبر اکرم(ص) اگر صرفا به دنبال صلح بودند، می‌توانستند پس از هجرت به مدینه پیشنهادهای قریش را بپذیرند و با آنها هماهنگ شوند، اما چنین کاری نکردند، زیرا رسالتی دیگر را دنبال می‌کردند و امروز نیز اگر برخی کشورهای منطقه به سمت پیمان بستن با آمریکا و رژیم صهیونیستی رفته‌اند، بخشی از آن ناشی از فاصله گرفتن از سیره نبوی است.

 

وی بیان کرد: پیامبر اکرم(ص)؛ پیامبر رحمت، کرامت و عدالت است، اما رسیدن به جامعه‌ای مبتنی بر محبت، عدالت و کرامت، در برخی شرایط ممکن است از مسیر جنگ نیز عبور کند و اگر با عناصر فتنه‌انگیز داخلی و خارجی مواجه شویم، در شرایطی که جان و امنیت مردم در معرض تهدید است، اگر هیچ‌گونه مواجهه‌ای با عامل تهدید نداشته باشیم، ممکن است پیامدهای بسیار سنگینی مانند کشتار و نسل‌کشی رخ دهد.

 

توحیدی‌نیا یادآور شد: امروز دیپلماسی ما فعال است و با هدایت‌های رهبر معظم انقلاب دنبال می‌شود، اما در عین حال نباید از اصول و مبانی خود عبور کنیم، برای ما جنگ و صلح به خودی خود موضوعیت ندارند و هر دو ابزار هستند. تجربه نشان داده است دشمن در برخی شرایط زبانی جز زبان قدرت را نمی‌فهمد و قدرت گاهی در میدان جنگ به دست می‌آید؛ بنابراین این قدرت را نباید در کنار قدرت حاصل از صلح و دیپلماسی کنار گذاشت.