امام صادق(ع) و تبیین هویت شیعه با بیان معارف اصیل اسلامی

حجت‌الاسلام والمسلمین رضا الهی‌منش، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در گفت‌وگو با ایکنا از قم، در خصوص اقدامات امام صادق(ع) برای هویت‌بخشی به تشیع اظهار کرد: حضرت در زمانی قرار داشتند که جابجایی حکومت میان بنی‌امیه و بنی‌عباس در حال انجام بود بنابراین فرصت خوبی برای این امام بزرگوار جهت انتقال معارف ناب اسلامی به شیعیان و دوستداران اهل بیت(ع) فراهم شد. 

وی با تاکید بر اینکه هویت شیعه با تبیین معارف اسلامی از سوی امام باقر(ع) و به ویژه امام صادق(ع) منتشر شد، ادامه داد: کسانی قبل از امام صادق (ع) علاقه‌مند به کسب معارف اهل بیت (ع) بودند، زمان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) و امام سجاد(ع) فرصتی برای انتقال معارف ناب اسلامی فراهم نشد.

استاد حوزه و دانشگاه اضافه کرد: اما این فرصت برای امام صادق (ع) فراهم شد که معارف اصیل اسلامی را در بخش خداشناسی، فقه، تبیین دستورات اصیل دینی و سلوک در اختیار مردم قرار دهد و اسرار ولایت که بخشی از اصول دین است در زمان امام صادق (ع) در اختیار مردم قرار گرفت؛ ولایت اهل بیت(ع) که اساس اسلام است و عبودیت خداوند که از طریق اهل بیت (ع) تحقق پیدا می‌کند، از زبان و کلام امام صادق(ع) بیان شد.

وی بیان کرد: علوم مختلفی در زمان امام صادق(ع) سامان پیدا کرد و دانشمندان مختلفی به تناسب توانایی خود توانستند بخش‌های مختلف معارف دینی را برای مردم بیان کنند و شاگردان متعددی از جمله هشام بن حکم، مفضل بن عمر و زراره و محمد بن مسلم تربیت شدند و هویت شیعه را در میان جامعه اسلامی تبیین کرد به گونه‌ای که بزرگان اهل سنت جلوی حضرت زانو زدند.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب گفت: امام صادق (ع) شعیان را از تفسیر به رأی پرهیز دادند و در واقع فرمودند که «إِنَّمَا یَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِه: ، فهم قرآن جز برای مخاطبِ قرآن ممکن نیست»؛ اهل بیت(ع) که علوم‌شان را به صورت سینه به سینه از پیامبر اکرم(ص) و ایشان نیز از خداوند دریافت کردند، امام صادق(ع) اشاره کردند که اگر کسی بخواهد از تفسیر واقعی حقایق قرآنی مطلع شود باید سر سفره اهل بیت(ع) بنشیند، زیرا این‌ها مخاطبان اصلی قرآن بوده‌اند.

وی ابراز کرد: حضرت صادق(ع) از تفسیر به رأی یعنی اینکه افرادی بدون آگاهی از قرآن، بخواهند آن را تفسیر کنند، پرهیز می‌دادند و فرمودند انسان باید به حقایق قرآنی کاملا آگاه باشد تا بتواند آن را تفسیر کند.؛ امام صادق(ع) برای تفسیر قرآن مراتبی قائل شدند و فرمودند قرآن ظاهر، باطن و باطن آن هم باطنی دارد و مراتب باطن دارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب بیان کرد: هر کس زبان عربی بداند می‌تواند از آن استفاده کند و اشاراتی دارد که برای خواص است و کسانی که متخصص‌اند می‌توانند فهم عمیق‌تری از معارف قرآن داشته باشند و ائمه معصومین(ع) نیز گاهی برخی از آیات را کنار هم قرار می‌دادند و فهم جدیدی که قبلا برای مردم حاصل نشده بود، بیان می‌کردند.

الهی‌منش ادامه داد: حضرت از یکی از اصحاب خود پرسیدند نگاه برادران اهل سنت نسبت به آیه «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاتَعْلَمُونَ» چیست؟ که آن فرد گزارش داد که اهل سنت می‌گویند منظور از آن علمای اهل کتاب است که حضرت فرمودند منظور از اهل ذکر اهل بیت عصمت و طهارت هستند.

وی افزود: سپس آن فرد گفت آیا ادعای شما مستند قرآنی نیز دارد که حضرت فرمود اگر به آیات ۱۰ و ۱۱ سوره مبارک طلاق مراجعه کنید خداوند می‌فرماید که مؤمنین ما به سوی شما ذکری را نازل کردیم که این ذکر در اینجا قرآن نیست و در این آیه منظور پیامبر اکرم است و بعد حضرت فرمود نسبت ما با پیامبر اکرم(ص) چیست که وی گفت شما اهل بیت ایشان هستید و حضرت فرمود: یکی از نام‌های پیامبر ذکر است، ما نیز اهل بیت او هستیم پس اهل ذکر می‌باشیم.

الهی‌منش بیان کرد: حضرت صادق(ع) فرمودند قرآن حقایقی دارد که اولیای الهی از آن بهره‌مند می‌شوند و رزق انبیای الهی است، همچنین در خصوص تفسیر قرآن فرمود که تفسیر قرآن ممکن نیست مگر اینکه بر سر سفره اهل بیت(ع) بنشینید و همچنین مردم را از تفسیر به رای منع کرده‌اند و فهم قرآن را دارای مراتبی می‌دانند.

وی گفت: «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ: كه اين قطعا قرآنى است ارجمند در كتابى نهفته كه جز پاك‏شدگان بر آن دست ندارند»؛ خداوند در سوره مبارکه واقعه می‌فرماید که قرآن ظاهر و باطن دارد که از طریق طهارت، بندگی و تقوا قابل وصول است.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب اظهار کرد: حضرت صادق(ع) مردم را به تقویت عقل و تفکر تشویق کرده‌اند و «لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْن» مضمون احادیث متعددى است که از اهل‌بیت‏(ع) بیان شده که از یک جهت انسان را از جبرگرایی و ظاهرگرایی منع و از سوی دیگر اندازه عقل را مشخص کرده است که عقل و تفکر باید حد خود را بشناسد و بر اساس معارف قرآنی و اهل بیت(ع) باید عقل خود را بکار بگیرید، در واقع عقل انسان‌های معمولی باید تحت اشراف و مدیریت انسان کامل حرکت کند.

وی گفت: در حدیثی از امان صادق(ع) آمده که «لاَ یَسْتَکْمِلُ عَبْدٌ حَقِیقَةَ اَلْإِیمَانِ حَتَّى تَکُونَ فِیهِ خِصَالٌ ثَلاَثٌ اَلتَّفَقُّهُ فِی اَلدِّینِ وَ حُسْنُ اَلتَّقْدِیرِ فِی اَلْمَعِیشَةِ وَ اَلصَّبْرُ عَلَى اَلرَّزَایَا» حضرت فرمودند در بنده حقیقت ایمان کامل نمی‌شود مگر اینکه در او سه خصلت باشد که این‌ها آثار عقل هستند، زیرا هر کجا عقل است ایمان می‌باشد و هر کجا ایمان است عقل می‌باشد و این سه خصلت شامل «تفقه در دین، برنامه‌ریزی در زندگی و صبر نسبت به مشکلات» است.

الهام حلاجیان