در گفتوگو با ایکنا بررسی شد
سقوط جمعیت چه خطراتی را متوجه جامعه میکند
مدیر گروه پژوهشی علوم رفتاری جهاددانشگاهی فارس بهمناسبت فرارسیدن هفته جمعیت، نکاتی را درباره اهمیت حفظ جوانی جمعیت و بنیان خانواده و همچنین خطراتی که ناشی از سقوط جمعیت، جامعه را تهدید میکند، بیان کرد.
مسئله جمعیت و توجه به بنیان خانواده، یکی از اساسیترین مباحثی است که در هر جامعهای مطرح است و هر کشور و تمدنی برای بقای خود باید به این مسئله توجه داشته باشد. در کشورمان نیز با توجه به اهمیت این موضوع و همچنین تأکیدات رهبر معظم انقلاب بهعنوان سکاندار نظام جمهوری اسلامی، هر سال یک هفته به نام هفته جمعیت نامگذاری شده است.هفته جمعیت در سال جاری از 24 تا 30 اردیبهشتماه جاری و با شعار «نقش من در جوانی ایران» اعلام شده است که به این منظور برنامههای مختلفی از سوی سازمانها و نهادها در سطح کشور اجرا میشود.
بهمنظور اهمیت موضوع خانواده و جوانی جمعیت و مرور مباحثی در این زمینه خبرنگار ایکنا از فارس با صدیقه البرزی، مدیر گروه پژوهشی علوم رفتاری جهاددانشگاهی فارس و دارای دکترای جامعهشناسی گفتوگویی انجام داده است که در ادامه میخوانیم.
ایکنا - ابتدا اشارهای به خانواده و تغییرات آن در جامعه امروز داشته باشیم.
خانواده، نخستین نهاد اجتماعی است که به عنوان بنیادیترین رکن در همه جوامع و تمامی اعصار وجود داشته و علیرغم تمامی تغییرات رخ داده در گذر زمان، همچنان جایگاه و منزلت خود را حفظ کرده است.
تاکنون تعاریف متعددی از خانواده ارائه شده است، تعداد قابل توجهی از صاحبنظران این حوزه معتقدند که خانواده واحدی است متشکل از یک زوج که با پیوند مورد تأیید جامعه از طریق ازدواج، همخونی یا پذیرش در ارتباط متقابل قرار گرفته، با هم زندگی کرده، زاد و ولد داشته و به تربیت فرزندان میپردازند.
نکته حائز اهمیت این است که در فرایند استقرار مدرنیته و گذر از جامعه سنتی به جامعه مدرن، بسیاری از عناصر مهم سنتی ساختار فرهنگی جامعه، در هم شکسته شده و عناصر و ساختارهای جدیدی جایگزین آنها میشود که یکی از ابعاد مهم این تغییر و تحولات فرهنگی در جامعه، تغییر ارزشهای سنتی و مدرن در حوزه خانواده است.
خانواده از کانونهای تغییرات ارزشی جامعه محسوب میشود. در ایران هم به نوعی کمرنگ شدن سنت و رواج آزاداندیشیهای نوین در حوزه خانواده رخ داده است که میتواند جنبههای مثبت و منفی بههمراه داشته باشد.
به نظر میرسد خانواده از نظامی تولیدی به واحدی اجتماعی مبدل شده و از لحاظ ساختاری، کارکردی و جمعیتی دستخوش تغییراتی شده است که این تغییر، خود ناشی از تغییر نظام اجتماعی از اقتصاد کشاورزی به اقتصاد صنعتی و به دنبال آن تضعیف خانواده گسترده و شکلگیری خانواده هستهای است.
شکل جدید خانواده، ارزشهای جدیدی را نیز به همراه خود داشته است که متفاوت از ارزشهای خانواده گسترده و سنتی است. ورود نوسازی و گسترش شهرنشینی و صنعتی شدن در کشور ما تغییرات ارزشی، اهمیت فردگرایی و انتخابهای آزادانه را گسترش داده است که سبب شده سبک زندگی خانوادهها تغییر کند.
ایکنا - یکی از مباحثی که امروز در بحث خانواده مطرح میشود، مربوط به فرزندآوری و کاهش باروری است، در این مورد توضیح دهید و اینکه این سقوط جمعیتی چه خطراتی به دنبال دارد.
صاحبنظران همواره یکی از کارکردهای مهم خانواده را فرزندآوری دانسته است اما در این زمینه نیز با توجه به شواهد موجود، شکلگیری ارزشهای جدید یا کمرنگ شدن ارزشهای پیشین، خود را به خوبی نشان میدهد. تا جایی که در ایران کاهش بیسابقه باروری رخ داده و وضعیت باروری در ایران به زیر سطح جایگزینی رسانده است که از آن بهعنوان بزرگترین و سریعترین سقوط باروری یاد میشود.
امروزه شاهد هستیم که برخی زوجین، ترجیح میدهند فرزندی نداشته باشند یا فرزندآوری را به تأخیر بیندازند، برخی دیگر فاصله بین موالید را افزایش میدهند، برخی از آنها تک فرزندی را انتخاب کرده و زوجین مسنتر نیز فرزندآوری را متوقف میکنند. تداوم این روند به تدریج ساختار سنی جمعیت را از وضعیت جوانی خارج کرده و آن را به سوی سالخوردگی قریبالوقوع سوق خواهد داد که خود یک نگرانی بسیار جدی است.
به موازات پایین آمدن فرزندآوری و حضور سالمندان در جامعه، نیروی کار به شدت دچار افت و ضعف خواهد شد و این امر، دولتها را با چالش بسیار جدی مواجه ساخته و بار اکثریت افراد جامعه بر دوش اقلیت (نیروی جوان که با کاهش جمعیت مواجه شده است)، سنگینی خواهد کرد.
البته لازم به ذکر است که چگونگی مواجهه با نیازهای فزاینده پیش روی سالمندان آینده، یکی از چالشهای جدی است که از همین الان باید فکری به حال آن کرد و با برنامهریزی مناسب و سیاستگذاری اثربخش، از آسیبهای محتمل جلوگیری به عمل آورد، چراکه در هر صورت، بهدلیل افزایش امید زندگی، حتی با افزایش باروری و فرزندآوری، بخش عظیمی از جمعیت ما سالخورده خواهند شد و باید برای آنان برنامهریزی شود.
ایکنا - چه دلایلی باعث کاهش باروری در جامعه ما شده است و چه پیشنهادی دارید؟
این موضوع قطعاً دارای ریشهها و بسترهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانشناختی بوده که شایان تأمل و قابل بررسی است. مطالعات متعدد درباره دلایل کاهش باروری سخن گفتهاند. توسعه و رواج روشهای پیشگیری از بارداری در میان زوجین، تمایل زوجین به تنظیم خانواده و اهمیت بیش از پیش آن، گرایش به تحصیلات بالاتر، موانع و چالشهای اقتصادی و اجتماعی، ارزشهای فردگرایانه، تحرک اجتماعی، افزایش سن ازدواج، شهرنشینی، وضعیت اشتغال، درآمد، ظهور اندیشه-های مدرن و باورهای مثبت نسبت به خانواده کوچک، تغییر سبک زندگی و تضعیف یا از دست رفتن کارکرد اقتصادی فرزندان، برخی از عوامل سوقدهنده زنان و مردان به سوی کاهش فرزندآوری است.
آموزش، بهداشت، مسكن، اشتغال، برابری و عدالت، كشاورزی و تغذیه، مسایل اكولوژیک و زیست محیطی، حاشیهنشینی و پیامدهای آسیبشناختی آن مانند فقر، كودكان خیابانی، كارتنخوابها از جمله مفاهیمی است كه با موضوع جمعیت و پویایی آن مرتبط است.
بهطور حتم جوان بودن جمعیت یک امتیاز محسوب میشود، اما كیفیت جمعیت جوان به معنای بسترسازی برای مشاركت در فرآیند توسعه به مراتب مقوله مهمتری بوده که ضروری است تا برنامهریزان و مسئولان مرتبط به آن نگاه ویژهای داشته باشند.
در نهایت اینکه کاهش باروری، ماهیت پیچیدهای داشته و تصمیم به فرزندآوری نیز دارای پیچیدگیهای خاص خود و تحتتأثیر عوامل متنوع است، بنابراین زمانی میتوان به نتیجه مطلوبی رسید که سیاستهای جمعیتی نیز متناسب با همین پیچیدگی باشد و با رویکردی جامع و همه جانبه به ریشهها و بسترهای این پدیده نگریست.
انتهای پیام 
