اوج اخلاق در نگاه امام سجاد(ع)

به گزارش ایکنا از خراسان‌رضوی، محمدعلی انصاری، صاحب تفسیر مشکاة، در نشستی که محتوای آن از کانال‌های مجازی منتسب به این مفسر قرآن کریم منتشر می‌شود، با موضوع «مکارم و معالی‌الاخلاق»، اظهار کرد: در شرح دعای بیستم از صحیفه سجادیه، یعنی دعای «مکارم الاخلاق»، امام سجاد(ع) در بخشی از مناجات خود از خداوند چنین درخواست می‌کند: «و لا تفسد عبادتی». حضرت از پروردگار می‌خواهد که اگر توفیق عبادت به او عطا شده، این عبادت از آفت‌ها و آسیب‌هایی که روح بندگی را مخدوش می‌کند، محفوظ بماند؛ موضوعی که ابعاد فردی، اجتماعی و ارتباط انسان با خدا را در برمی‌گیرد.

وی ادامه داد: در مجامع حدیثی، روایت ارزشمندی در همین زمینه نقل شده است. امام صادق(ع) حدیث قدسی‌ای را از خداوند خطاب به حضرت داوود(ع) نقل می‌کند که در آن آمده است: «ای داوود! گناهکاران را به رحمت خود بشارت ده و درستکاران را هشدار بده.» داوود(ع) از این فرمان شگفت‌زده می‌شود؛ زیرا انتظار می‌رود بشارت برای صدیقان و هشدار برای گناهکاران باشد. خداوند در پاسخ می‌فرماید: «گناهکاران را بشارت ده؛ زیرا من توبه آنان را می‌پذیرم و از خطاهایشان درمی‌گذرم. اما درستکاران را هشدار بده که مراقب اعمال خود باشند؛ زیرا هیچ‌یک از بندگان من اگر در قیامت در معرض محاسبه دقیق قرار گیرد، رستگار نخواهد شد مگر به فضل الهی.» این روایت به‌روشنی نشان می‌دهد که اتکای انسان به عمل خویش بی‌معناست و نجات، تنها با فضل پروردگار میسّر می‌شود.

صاحب تفسیر مشکاة بیان کرد: امام سجاد(ع) در ادامه دعا می‌فرماید: «واجعل لی یداً علی من ظلمنی، وخُذ لی ممن غشّنی…» و سپس به جمله‌ای می‌رسند که محور این فراز است:« وَ هَبْ لِی مَعَالِیَ الْأَخْلَاقِ؛ پروردگارا! برجستگی‌های اخلاقی را به من ببخش.» واژه «هَبْ» به معنای بخشش رایگان است؛ یعنی انسان شایستگی ذاتی برای دریافت چنین موهبتی ندارد و تنها با تفضل الهی به آن دست می‌یابد. « مَعَالِیَ الْأَخْلَاقِ» نیز جمع «معلی» از ریشه «علو» به معنای اوج‌ها و برتری‌هاست. «اخلاق» نیز مجموعه صفات نیکوی پایدار در وجود انسان است. بدین ترتیب، امام از خداوند عالی‌ترین مراتب اخلاق را درخواست می‌کند؛ همان چیزی که عنوان دعا نیز بر آن تأکید دارد: «مکارم الاخلاق»؛ یعنی اوج فضایل اخلاقی.

انصاری افزود: اهمیت حسن‌خلق در مکتب اسلام بر کسی پوشیده نیست. قرآن کریم، شاخص‌ترین فضیلت پیامبر اکرم(ص) را چنین معرفی می‌کند: «وَإِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِیم». پیامبر اکرم نیز فرموده‌اند: «نزدیک‌ترین شما در قیامت به من، خوش‌اخلاق‌ترین شماست.» اهل‌بیت(ع) نیز تأکید کرده‌اند که سنگین‌ترین عمل در میزان روز قیامت، حسن‌خلق است و سوءخلق، هرچند همراه با عبادات باشد، انسان را دچار گرفتاری می‌کند.

وی تصریح کرد: در تاریخ آمده است که سعد، از مجاهدان باوفای صدر اسلام، با همه فضیلت‌ها و جایگاه خود، هنگام دفن با احترام کامل پیامبر اکرم همراه شد؛ بااین‌حال، پیامبر فرمودند که او در قبر فشار الهی را تجربه می‌کند؛ زیرا در خانه و نسبت به خانواده‌اش اخلاق ناپسندی داشته است. این نمونه نشان می‌دهد که هیچ فضیلتی، جای خالی حسن‌خلق را پر نمی‌کند. امام سجاد‌(ع) در این دعا، افق بلند اخلاق انسانی را ترسیم می‌کند و برای توضیح «معالی‌الاخلاق»، می‌توان چهار سطح از واکنش انسان در برابر بدی را به‌صورت منسجم چنین بیان کرد:

صاحب تفسیر مشکاة افزود: نخست، مرحله ظلم است؛ جایی که فرد در برابر رفتار ناشایست دیگران، پاسخی شدیدتر و آزارنده‌تر ارائه می‌دهد. دوم، مرحله عدل قرار دارد که در آن انسان دقیقاً به اندازه رفتاری که با او شده واکنش نشان می‌دهد و از حد فراتر نمی‌رود. سوم، مرحله احسان است؛ مرتبه‌ای که فرد نه‌تنها از تلافی خودداری می‌کند، بلکه کینه را نیز از دل می‌زداید و خطای طرف مقابل را می‌بخشد. مرتبه چهارم، مکارم اخلاق است؛ جایگاهی فراتر از احسان که در آن انسان بدی را با نیکی پاسخ می‌دهد. قرآن نیز با تعبیر «ادفع بالّتی هی أحسن» به همین مرتبه اشاره دارد؛ مرحله‌ای که فرد علاوه بر گذشت، به خیرخواهی فعال و نیکوکاری مضاعف روی می‌آورد.

وی بیان کرد: در حوزه اجتماعی نیز نمونه‌هایی از این رفتار قابل مشاهده است؛ مانند فردی که در برابر بدهکار درمانده، تنها به گذشت از حق خود اکتفا نمی‌کند، بلکه برای رفع نیاز و حمایت از او نیز قدم برمی‌دارد. چنین رفتاری مصداق روشن «مکارم اخلاق» به شمار می‌آید.

صاحب تفسیر مشکاة گفت: پس از درخواست «معالی الأخلاق»، امام بلافاصله می‌فرماید: «وَصُنّی مِن الفخر؛ و مرا از آفتِ فخر محفوظ بدار.» واژه «صِیانَت» از ریشه «عصمت» به معنای حفظ و مصون‌سازی است. فخر، به معنای به رخ کشیدن فضایل و داشته‌هاست؛ آفتی که می‌تواند همه ارزش‌های اخلاقی را تباه کند. چنان‌که یک قطره ناخالصی، ظرفی پر از عطر را فاسد می‌کند، آمیختگی فضیلت اخلاقی با فخر نیز آن را بی‌اثر می‌سازد.

رسیدن به مراتب اخلاقی، مراقبت و دقتی چندبرابر نیازمند

وی ادامه داد: رسیدن به مراتب اخلاقی، مراقبت و دقتی چند برابر نیازمند است. زیرا انسان تا زمانی که فضیلتی ندارد، از بسیاری لغزش‌ها دور است، اما هنگامی که صاحب فضیلتی می‌شود، خطرِ خودبینی، خودبرتربینی و ادعای اخلاق‌مداری چند برابر می‌شود. بنابراین امام سجاد(ع) پس از طلب بلندترین مراتب اخلاق، بلافاصله از خداوند می‌خواهد که او را از آفت پنهان و ویرانگر فخر حفظ کند.

انصاری گفت: این پیوند دوگانه، طلب اوج اخلاق و درخواست صیانت از آفت آن از لطیف‌ترین نکات دعای مکارم الاخلاق است؛ نکته‌ای که نشان می‌دهد اخلاق حقیقی تنها با حفظ اخلاص و تواضع معنا می‌یابد و بدون آن، هیچ فضیلتی پایدار نمی‌ماند.