«بطلة کربلاء» روایت قهرمانی زینب(س) از لابه‌لای سوگنامه‌ها

هدف اصلی بنت الشاطی از نگارش «بطلة کربلاء»، تغییر زاویه دید نسبت به شخصیت حضرت زینب است. در روایت‌های سنتی، تمرکز اغلب بر مصیبت‌ها و رنج‌های او به عنوان یک زن داغدیده بوده اما بنت‌ الشاطی با تکیه بر تحلیل‌های تاریخی و ادبی قوی، اصرار دارد که زینب کبری(س) نه صرفاً یک قربانی، بلکه قهرمان و مکمل اصلی قیام کربلا بود. 

بنت الشاطی؛ از سواحل دمیاط تا بازخوانی زندگی یک بانوی قهرمان

بنت الشاطی، با نام اصلی عایشه عبدالرحمن، نه تنها یک نویسنده، بلکه یک محقق برجسته بود که توانست شخصیت حضرت زینب(س) را از قاب اندوه به جایگاه قهرمانی ارتقا دهد؛ این نگاه عمیق، مرهون تربیت و فضای دینی حاکم بر خانواده اوست. پدرش از علمای مرکز اسلامی الازهر بود و فرزندانش را در محیطی اسلامی پرورش داد؛ به طوری که عایشه از کودکی با مطالعات فقهی و ادبی مأنوس و حافظ کل قرآن شد.

بنت الشاطی در مقدمه همین کتاب، آن را به پدرش «شیخ محمدعلی عبدالرحمن» تقدیم کرده و درباره سبب تألیف کتاب می‌نویسد: «ای پدر با وجود گذشت ایام، فراموش نمی‌کنم که چگونه در جلسات خانوادگی ما از خاندان عزیز رسالت سخن می‌گفتید. همانان که شربت مهرشان به کام ما ریخته و به ما می‌آموختید که خود را با انتساب به آن خاندان گرامی مفتخر سازیم.

ای پدر یادم می‌آید که شبی از شب‌های ماه رجب بود و شما تهیه سفر می‌دیدید، تا فردای آن شب به قاهره بروید. در آن شب، مادر گرامی ما ـ که خدا روحش را نورانی کند ـ در انتظار مولود جدیدی رنج می‌کشید. من و خواهر بزرگم «فاطمه» از شما درخواست کردیم که یا از این سفر منصرف شوید و یا آن را به تأخیر اندازید؛ اما شما که در خلوتگاه خویش مشغول عبادت بودید، در جواب ما گفتید: غم مخورید و بیم نداشته باشید، خدا با اوست. آن گاه ما را در کنار خویش نشانده و چنین شروع به سخن کردید: این مسافرت را هرگز نمی‌توانم به تأخیر اندازم، بلکه رفتن من واجب و حتمی است؛ زیرا برای شرکت در مجلسی که به یادبود حضرت زینب تشکیل می‌شود، می‌روم. پاسی از شب گذشته بود و ما هنوز در حضور شما نشسته و به سرگذشت غم.انگیز زینب گوش می‌دادیم تا این که صبح شد و سپیده دمید و شما هنگام خداحافظی از ما به مادرم گفتید: اگر صاحب دختر شدی، نام او را زینب بگذار. آن گاه همه را به خدا سپرده و رفتید.»

 او پس از اخذ دیپلم در دانشکده هنر دانشگاه قاهره، تحصیلات خود را تا اخذ دکترای ادبیات عرب ادامه داد.

عایشه بنت‌الرحمن ششم نوامبر ۱۹۱۳ در دمیاط مصر متولد شد. او کل قرآن را حفظ کرد و در سال ۱۹۲۹ م، گواهینامه تدریس خود را از دارالقرآن دمیاط دریافت و در کل مصر رتبه اول را کسب کرد. سپس در سال ۱۹۳۱م دیپلم گرفت و پس از آن در دانشکده هنر دانشگاه قاهره ثبت نام کرد و در سال ۱۹۳۹ م از رشته زبان عربی فارغ‌التحصیل شد و تحصیلات تکمیلی خود را تا اخذ مدرک دکترای ادبیات عرب در سال ۱۹۵۰م ادامه داد

عایشه پس از ازدواج با استادش، امین الخولی، مسیر شغلی پرفراز و نشیبی را آغاز کرد. ابتدا در گروه زبان عربی دانشگاه قاهره بود، اما کم‌کم شهرتش فراتر رفت و در ۹ کشور عربی به تدریس مشغول شد و در نهایت به مقام استادی تفسیر قرآن در دانشگاه القرویین مراکش و ریاست گروه زبان عربی در دانشگاه عین الشمس قاهره رسید.

جالب است بدانیم که عایشه، با وجود اعتبار علمی بالا مقالات خود را با نام مستعار «بنت الشاطی»(دختر ساحل) امضا می‌کرد؛ نامی که یادآور سواحل دمیاط، زادگاهش و محلی برای ارتباط نزدیک‌تر با خوانندگان روزنامه الاهرام بود.

این زن اندیشمند که جوایز متعددی از جمله جایزه ملک فیصل برای ادبیات عرب (۱۹۹۴) را به دست آورد، با «بطلة کربلاء» توانست با تکیه بر تحلیل‌های تاریخی ـ ادبی، تصویری نوین از یک شخصیت محوری در واقعه کربلا ارائه دهد؛ تصویری که در آن، قدرت رهبری و قاطعیت بر مصائب روزگار غلبه می‌کند.

بیشتر بخوانید

همچنین چندین مؤسسه اسلامی به او حق عضویت اعطا کردند که به زنان دیگر داده نمی‌شد، مانند آکادمی تحقیقات اسلامی در قاهره و شوراهای ملی تخصصی مصر. بسیاری از مدارس و سالن‌های سخنرانی در کشورهای مختلف عربی به نام او نامگذاری شده‌اند.

او از تدریس به روزنامه‌نگاری روی آورد و پس از می زیاده(بانوی ادیب مصری)، دومین زنی بود که برای مطبوعات مصر، به‌ویژه روزنامه الاهرام، مطلب می‌نوشت. 

بنت الشاطی جوایز متعددی از جمله جایزه تقدیر دولتی در ادبیات مصر در سال ۱۹۷۸، جایزه دولت مصر برای مطالعات اجتماعی و روستایی در سال ۱۹۵۶، نشان شایستگی فکری از پادشاهی مراکش و جایزه ادبیات کویت در سال ۱۹۸۸ را دریافت کرد. او همچنین در سال ۱۹۹۴ جایزه ملک فیصل برای ادبیات عرب را از آن خود کرد

آثار بنت الشاطی عمدتاً در زمینه مطالعات قرآنی، تفسیر ادبی قرآن و زندگی‌نامه زنان بزرگ اسلام است. او رویکردی نوآورانه به تفسیر قرآن داشت و تلاش می‌کرد تا جنبه‌های ادبی و بلاغی آن را با دقت بررسی کند.

برخی از مشهورترین آثار او عبارتند از: «التفسیر البیانی للقرآن الکریم: تفسیری ادبی و بلاغی از قرآن»، «نساء النبی: بررسی زندگی زنان پیامبر اسلام»، «بطلة کربلاء(زینب بنت علی): بانوی قهرمان کربلا(زندگی‌نامه حضرت زینب(س)». «أم النبی: درباره زندگی آمنه، مادر پیامبر».

با وجود نوشته‌های متعدد او، در این مجال به مناسبت سالروز وفات حضرت زینب(س) به معرفی کتاب مهم او «بطلة کربلاء»(بانوی قهرمان کربلا) می‌پردازیم.

بانوی قهرمان کربلا از دریچه ادبیات

کتاب «بطلة کربلاء» اثر ماندگار عایشه عبدالرحمن، همچنان یکی از منابع مرجع و مهم در تحلیل زندگی و نقش حضرت زینب(س) پس از واقعه عاشورا به شمار می‌رود. این اثر نه تنها یک زندگی‌نامه صرف نیست، بلکه پژوهشی ادبی و تاریخی است که با رویکرد آکادمیک و متقن، به تبیین جایگاه این بانوی بزرگ در تاریخ اسلام می‌پردازد.

نسخه عربی کتاب را اینجا دانلود کنید. 

در میان آثار متعدد بنت الشاطی که به بازنگری زندگی زنان بزرگ در صدر اسلام شهرت دارد، کتاب «بطلة کربلاء» با تمرکز بر نقش حیاتی حضرت زینب(س) پس از شهادت امام حسین(ع)، به عنوان اثری تحلیلی مطرح است. این کتاب با بهره‌گیری از تخصص نویسنده در ادبیات و تفسیر قرآن، تلاش می‌کند تا شخصیت زینب کبری را نه تنها در قامت یک خواهر داغدیده، بلکه به عنوان یک رهبر سیاسی و سخنوری بی‌نظیر که مسیر تاریخ را پس از کربلا تغییر داد، معرفی کند.

بنت الشاطی در این کتاب که نتیجه پژوهش‌های دقیق تاریخی و ادبی اوست، فراتر از روایت‌های احساسی سنتی و سوگواره‌ها می‌رود. او با استفاده از منابع موثق، مراحل زندگی حضرت زینب(س) را از کودکی تا حضور در واقعه کربلا و اسارت در کوفه و شام، به تفصیل شرح می‌دهد.

نویسنده با کنکاش در منابع اولیه، زندگی زینب را از دوران کودکی در کنار پدرش امام علی(ع) و مادرش، حضرت فاطمه(س)، تا نقش او در ظهر عاشورا و وقایع پس از آن، پیگیری می‌کند. چنانچه در این اثر می‌خوانیم: «شخصیت زینب(س) را باید از قدرت بیان و قوت منطق وی شناخت. سخنرانی‌های او در صحنه کربلا و در کوفه و مجلس یزید او را آنچنان که باید شناسانده است و در زیباترین شکل، شجاعت و سربلندی و جلال را به ما نشان می‌دهد. نقل است که در زمان خلافت امیرالمؤمنین، علی در کوفه، زینب برای زنان کوفه تفسیر قرآن می‌گفت و بسیاری از زنان کوفه به مقام فضل و کمال و دانش او آگاه بودند و صدای او طنین‌انداز صوت علی بود.»

برجسته‌ترین ویژگی کتاب، تحلیل خطبه‌های حضرت زینب است. بنت الشاطی که خود متخصص بلاغت و ادبیات عرب است، سخنرانی‌های ایشان در برابر ابن زیاد و یزید را نه به عنوان فریادهای احساسی، بلکه به عنوان شاهکارهای فصاحت و استدلال منطقی معرفی می‌کند. او نشان می‌دهد که چگونه زینب(س) با استفاده از تمثیل‌ها، استعاره‌ها و ساختار دقیق کلام، مشروعیت دستگاه حکومت اموی را زیر سؤال برد و حقیقت واقعه عاشورا را افشا کرد. بنت الشاطی با تکیه بر دانش خود در فصاحت و بلاغت نشان می‌دهد که این سخنرانی‌ها چگونه به خنثی‌سازی تبلیغات اموی کمک و ماهیت قیام امام حسین(ع) را به درستی برای مردم تبیین می‌کند.

نویسنده، حضرت زینب(س) را به عنوان مدیریت‌کننده بحران پس از عاشورا معرفی می‌کند. او نقش مدیریت کاروان اسیران و حفظ جان بازماندگان را برجسته ساخته و او را قهرمانی می‌داند که توانست اهداف قیام حسینی را از طریق مقاومت مدنی و گفتاری به سرانجام برساند.

اهمیت و تأثیرگذاری کتاب

«بطلة کربلاء» نه تنها یک اثر دینی، بلکه یک اثر ادبی و تاریخی است که دیدگاه‌های جدیدی را وارد حوزه مطالعات اسلامی کرد:
نوآوری در پژوهش زنان: بنت الشاطی، به عنوان یکی از پیشگامان زن آکادمیک در جهان عرب، با این کتاب ثابت کرد که می‌توان زندگی‌نامه شخصیت‌های زن تاریخ اسلام را با همان دقت و عمق پژوهش‌های مردان مورد بررسی قرار داد و جایگاه تاریخی آن‌ها را احیا کرد.
تفسیر علمی شخصیت زینب(س): این کتاب توانست شخصیت حضرت زینب(س) را از دایره صرفاً احساسی و مذهبی خارج کرده و او را به عنوان یک الگوی فکری، مدیریتی و اجتماعی معرفی کند که نقش غیرقابل انکاری در تثبیت هویت تشیع به‌ویژه در جامعه اهل تسنن مصر داشت.
با وجود گذشت دهه‌ها از نگارش این اثر، «بطلة کربلاء» همچنان در محافل آکادمیک و در میان عموم خوانندگان عرب‌زبان به عنوان یک منبع الهام‌بخش و تحلیلی شناخته می‌شود که توانسته است با متانت و دقت علمی، چهره‌ای درخشان از «بانوی قهرمان کربلا» ترسیم کند.

بنت الشاطی، که خود از پیشگامان تفسیر ادبی قرآن و متون اسلامی است، در این کتاب رویکردی متفاوت از سیره‌نویسی‌های سنتی اتخاذ کرده است. او با تکیه بر منابع معتبر تاریخی و پرهیز از حکایات ضعیف و غیرمستند، تلاش می‌کند تا تصویری واقع‌گرایانه و قدرتمند از حضرت زینب(س) ارائه دهد.

نگاهی به کتاب «بطلة کربلاء»

عایشه بنت الشاطی کتاب خود را طبق معمول با تقدیم و مقدمه آغاز می‌کند. او کتاب را در چهار بخش تنظیم کرده که هر بخش نقش حضرت زینب(س) را در گردبادی از وقایع و تغییرات سیاسی به تصویر می‌کشد. با این حال، با وجود صفحات کم و تخصصی بودن آن، طبق عنوانش، در مورد بانوی فرزانه اهل بیت، حضرت زینب، نویسنده بیشتر بر روایت داستان نزاعی که امت اسلام پس از رحلت رسول اکرم(ص) شاهد آن بود و آنچه بر اهل بیت و پیروانشان گذشت، تمرکز کرده است. آن دوران به قتل، خیانت و تلاش برای قدرت و خلافت شهره بود تا اینکه به شهادت امام حسین(ع)، نوه پیامبر منجر شد. دلیل این امر، عقب‌نشینی امت اسلام از مسیر اسلام محمدی و استبداد حاکمان نامشروع و تصاحب قدرت و خلافت توسط آنها بود.

نویسنده به تاریخ جهان اسلام در آن زمان، سیر و جزئیات آن را ذکر کرده است. او صفحه‌ای از تاریخ را گشوده است که با موضع حضرت فاطمه، دخت رسول در قبال انکار امامت امام علی(ع) و برکناری او از خلافت آغاز می‌شود و با اسارت دخترش زینب(س) به پایان می‌رسد. در هر مرحله، موضع زینب(س) و نقش او و اینکه چگونه شاهد شهادت پدر و دو برادرش حسن و حسین(علیهما السلام) بود و برای آنها قیام کرد و تسلیم و سست نشد، ذکر شده است. نویسنده روایت می‌کند که زینب با پایداری و قدرت خود یزید بن معاویه را ترساند و او را ساکت و حتی با فصاحت و بلاغت خود او را رسوا کرد. بنابراین او اعتبار رساندن طنین کربلا به مردم و جاودانگی آن را تا همیشه تاریخ به دست آورد.

نویسنده، واقعه کربلا و مصائبی را که حضرت زینب متحمل شد و آنچه بر او و خانواده‌اش گذشت، برای ما به تصویر کشیده است. این موضوع تقریباً دو سوم کتاب را به خود اختصاص داده است. بنابراین، او در این کتاب، حضرت زینب را به عنوان قهرمان کربلا معرفی کرده و همه این‌ها را با سبکی زیباريال متین و شیوه روایتی خود انجام داده است که خواننده را مشتاق خواندن کتاب می‌کند و او را با پرداختن به جزئیات زیاد خسته نمی‌کند، بلکه وادار می‌کند تا وقایع را زندگی کند و با دردها و شادی مردم شریک شود.

فصول اصلی کتاب

زینب(س) پیش از کربلا: بررسی تربیت خانوادگی، دانش و بینش سیاسی او به عنوان دختر امام اول و خواهر امام دوم و سوم شیعیان.
زینب(س) در روز عاشورا: نقش مدیریتی، تسکین‌دهندگی و حفظ آرامش بازماندگان.
نبرد کلامی در کوفه: تحلیل خطبه معروف حضرت زینب در بازار کوفه که توانست جو حاکم بر شهر را به نفع اهل بیت تغییر دهد.
اسارت در شام و دربار یزید: اوج مقاومت و بیان حقیقت در قلب پایتخت دشمن. این بخش به تفصیل نشان می‌دهد که چگونه زینب(س) با شجاعت و فصاحت، یزید را محکوم و او را مجبور به پذیرش بخشی از مسئولیت‌ها کرد.

ترجمه فارسی بطلة کربلاء

کتاب «بطلة کربلاء» از سوی اداره «مجلة الهلال» مصر منتشر و نخستین‌بار 40 سال پیش به فارسی ترجمه و بارها تجدید چاپ شده است.

زنده­‌یاد علاّمه سیّدجعفر شهیدی به برگردان این اثر با نام «زینب بانوی قهرمان کربلاء» همت گماشته و با ترجمه‌­ای دقیق و امین، کتابی خواندنی رویاروی دل و دیده فارسی­‌زبانان فراهم آورده و دفتر نشر فرهنگ اسلامی در مجموعه آثار علاّمه شهیدی با ویرایشی تازه و طرحی نو این کتاب را منتشر کرده است. 

همچنین ترجمه فارسی این کتاب به صورت مشترک از سوی حبیب چایچیان و مهدی آیت‌الله‌زاده نائینی نیز از سوی انتشارات امیر کبیر بارها روانه بازار نشر شده است.