آنچه در نخستین روز همایش «امت _ تمدن در قرآن» گذشت

به گزارش ایکنا از قم، نخستین همایش بین‌المللی «امت _ تمدن در قرآن» با پخش پیام تصویری آیت‌الله العظمی جوادی‌آملی، مرجع تقلید شیعیان و حضور جمعی از اندیشمندان و پژوهشگران قرآن کریم و تمدن به همت پژوهشکده مطالعات تمدنی و اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی روز چهارشنبه، 24 دی‌ماه در تالار امام حسین(ع) پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی آغاز به‌کار کرد.

پژوهشکده مطالعات تمدنی و اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در 9 سال گذشته اقدام به راه‌اندازی کارگروه مطالعات قرآنی _ تمدنی کرده است و پس از برپایی 150 نشست تخصصی و علمی سه اقدام اصلی را به ثمر رساند که ماحصل آن طی دو روز متوالی در همایش بین‌المللی «امت _ تمدن در قرآن» به منحصه ظهور می‌رسد. بررسی و مباحثه کل قرآن در یک رویکرد «ترتیبی _ تمدنی» و تحلیل مفاهیم تمدنی آن، تدوین مقالات علمی و پژوهشی در موضوعات متعدد «تمدنی _ قرآنی» و «تأمل و مطالعه مستقل برخی سوره‌ها از جمله سوره فاتحه از منظر تمدنی» سه اقدام اصلی این کارگروه به‌شمار می‌رود.

همایش بین‌المللی «امت ـ تمدن در قرآن» در دو روز متوالی ۲۴ و ۲۵ دی‌ماه و در دو نوبت صبح و عصر با چهار پنل تخصصی در هر روز میزبان پژوهشگران و اساتید علوم قرآنی است.

ارسال ۱۰۰ مقاله به دبیرخانه همایش بین‌المللی «امت _ تمدن در قرآن»

در ابتدای مراسم افتتاحیه این همایش که در نوبت صبح برگزار شد، حجت‌الاسلام والمسلمین احمد اولیایی، دبیر اجرایی همایش بین‌المللی «امت ـ تمدن در قرآن» بیان کرد: از ۹ سال پیش کارگروه مطالعات قرآنی در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تأسیس شد و اساتید علوم قرآن و حدیث به‌طور جدی وارد مطالعات تمدنی و قرآنی شدند و از این‌رو فراخوان همایش بین‌المللی امت ـ تمدن در قرآن از دو سال گذشته کلید خورد.

وی با بیان اینکه حدود ۱۰۰ چکیده به همایش ارسال شد، افزود: با سخت‌‌گیری‌های کمیته داوران این همایش حدود ۲۰ اثر پذیرفته شد، در کنار این ۲۰ مقاله حدود ۴۰ مقاله از اساتید تمدن‌پژوه و قرآن‌پژوه کشور دریافت شد. این همایش توانست مرجعیت علمی در عرصه تمدنی و قرآنی را پوشش داده است.

اولیایی با بیان اینکه در سه محور مفاهیم و مبانی، مسئله‌شناسی و روش‌شناسی مقالات دریافت شد، اظهار کرد: دو جلد کتاب به زبان عربی ترجمه خواهد شد و همچنین، کلیپ‌های این همایش با زیرنویس عربی در شبکه‌های عربی منعکس خواهد شد.

وی با اشاره به ارسال مقالات از هفت نویسنده از کشورهای عراق، مصر و اندونزی به دبیرخانه همایش ادامه داد: درگیری حداکثری اساتید حوزه تمدنی و قرآنی هدف اصلی این همایش به‌شمار می‌رفت؛ حدود شش هم‌اندیشی در جریان این همایش برگزار شد که در رسانه‌های داخلی منعکس شد.

تمرین فهم قرآن؛ هدف اصلی همایش «امت ـ تمدن در قرآن»

در ادامه این همایش، حجت‌الاسلام والمسلمین حبیب‌الله بابایی، دبیر علمی همایش بین‌المللی «امت ـ تمدن در قرآن» بیان کرد: در گفتمان پیرامون همایش بین‌المللی «امت ـ تمدن در قرآن» نگاه تمدنی و رویکرد تمدنی به تمام قرآن را تمرین کردیم و به‌دنبال استخراج سنت‌های تمدنی از قرآن و تفسیر آیات تمدنی بودیم و مقالات بسیاری در این زمینه به نگارش درآمده است، به‌طور نمونه در مدت یک سال درباره سوره مبارکه حمد و نگاه تمدنی بر آن تأمل و تفکر داشتیم.

وی اظهار کرد: پژوهشگاه علوم و فرهنگ‌ اسلامی رویکرد علمی و کاربردی در این همایش دارد و سطح کار علمی در بدنه پژوهشگاه به‌خوبی دیده می‌شود. تدوین و ارائه مقالاتی که طی دو سال فراخوان همایش آماده شده است، مرهون تلاش‌های اساتید فرهیخته حوزه است.

دبیر علمی همایش بین‌المللی «امت ـ تمدن در قرآن» ادامه داد: از مجموعه مطالعات انجام‌شده در ساحت این همایش، چهار جلد منتشر شده است و سه جلد دیگر طی روزهای آینده منتشر می‌شود. چهار جلد دیگر درباره سوره‌های مبارکه «انفال و توبه» است که منتشر خواهد شد و دو جلد دیگر با محوریت دلالت‌های تمدنی است و در آینده آماده خواهد شد.

بابایی تصریح کرد: مجموعه مقالات ارسال‌شده در قالب فراخوان این همایش در سه محور مبانی و مفاهیم، مسئله و روش‌شناسی، کیفی و قابل توجه بود، محور مسائل از بین این سه محور برای این همایش در اولویت بود؛ درواقع، تمرین و ممارست بر فهم تمدنی قرآن در معرکه حوادث‌های اجتماعی و بین‌المللی هدف غایی ما در این همایش بود.

وی گفت: مصر، لیبی، سوریه، مالزی، اندونزی و عراق از جمله کشورهایی بودند که مقالات بسیار خوبی به دبیرخانه این همایش ارسال کردند. کتب و مقالاتی که در زمینه امت و تمدن در قرآن نگاشته شده است، به شش زبان زنده تهیه و‌ تنظیم شد و در اختیار علاقه‌مندان قرار خواهد گرفت.

دبیر علمی همایش بین‌المللی «امت ـ تمدن در قرآن» افزود: احساس نمی‌کنیم به پایان راه رسیدیم و احساس علمی و پژوهشی ما این است که هنوز در ابتدای راه هستیم و باید این مسیر را ادامه بدهیم؛ کار این همایش از تشریفات گذشته است و مجال را برای پنل‌های تخصصی این همایش باز گذاشتیم تا گفتمان و نقد در آن‌ها به‌طور جدی شکل بگیرد.

بابایی ادامه داد: برای ما موضوع تمدن یک آرزو نیست و اساساً راهبرد پژوهشی است؛ به‌ همین‌ خاطر، در ساحت علوم اسلامی و انسانی لایه‌ها و روش‌های جدیدی را در حال تجربه کردن هستیم و پژوهش‌های بعدی را جدی‌تر و عمیق‌تر دنبال خواهیم کرد.

 نظام اسلامی نظام امامت امت در برابر جاهلیت است

در ادامه این همایش، آیت‌الله العظمی جوادی آملی، مرجع تقلید شیعیان طی پیام تصویری به مراسم، بیان کرد: مسئله تمدن گاهی در مقابل چادرنشینی و بیابان‌نشینی است؛ گاهی هم در قبال جاهلیت است، گاهی اوقات از زبان و دانش قرآن زبان به میان می‌آید، در اینجا سخن از چادرنشینی، روستانشینی و شهرنشینی مطرح نیست، سخن از عادات و آداب متجددانه مطرح نیست، در اینجا یا جاهلیت است یا اسلام؛ یا جاهلیت است یا تمدن اسلامی.

وی ادامه داد: کشور‌هایی که هم‌اکنون از نظر امکانات مادی توانسته‌اند چرخ نیلوفری را به زیر آورند و هزاران ماهواره دارند برای رفت‌وآمد درباره نظام سپهری، قرآن آنان را جاهل، دوران زیست آنان را دوران جاهلیت و افکار آنان را جاهلی می‌داند، بنابراین جاهلیت در فرهنگ قرآن دارای حساب خاصی است. «أَفَحُکْمَ الْجَاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ ۚ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُکْمًا لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ؛ پس آیا با وجود مشعل نبوت و آیات روشن قرآن در میانشان داوری جاهلیت را می‌طلبند و برای قومی که یقین دارند، چه کسی در داوری بهتر از خدا است؟»

مرجع تقلید شیعیان با بیان اینکه آن کسی که در عصر کنونی غزه می‌سازد، جاهلیت است گرچه همه چیز دارد، گفت: آن کسی که روزانه و شبانه‌روز آدم‌ربایی می‌کند، جاهلیت است گرچه همه چیز دارد، تمدن قرآن در برابر جاهلیت است نه در برابر چادرنشینی و بیابان‌نشینی. 

آیت‌الله جوادی آملی اضافه کرد: اگر کسی موحد بود ولو در بیابان‌ها به سر ببرد، او متمدن است، زیرا قرآن جهان، انسان، حقیقت انسان و جهان را برای انسان معرفی کرده است نه اینکه انسان را برای جهان، نه انسان و جهان مقابل هم هستند، جهان را برای انسان خلق کرده است، حتی بدن انسان را برای انسان خلق کرده است، حقیقت انسان در فرهنگ قرآن سبقه الهی دارد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود تصریح کرد: در قرآن می‌فرماید که خدا را فراموش نکنید که اگر این کار را کنید خود را فراموش می‌کنید، به یاد خدا باشید تا به یاد خودتان باشید، هویت انسان الهی است و اگر به یاد خدا بودید، به فکر خود هستی و اگر به یاد خدا نبودی، به یاد خود نیز نیستی.

مرجع تقلید شیعیان ادامه داد: بسیاری هستند که خود را گم کرده و به فکر زمان و زمین، خوراک و پوشاک هستند، اما به فکر کجا بودن، کجا رفتن و چگونه زیستن نیستند، گوهر ذات انسان الهی است و اگر به یاد خداوند بود، انسان، الهی و متمدن می‌شود، اما اگر به یاد خداوند نبود، خدا نیز به یاد او نیست، آن‌گاه نظام، فقه و زندگی او نظام جاهلی خواهد شد.

آیت‌الله جوادی‌‌آملی بیان کرد: اینکه می‌بینید بشر همه چیز تهیه می‌کند، اما به نتیجه نمی‌رسد، چون خود را فراموش کرده است، راز اینکه انسان سیر نمی‌شود برای آن است که بیگانه را سیراب می‌کند نه خود را. اگر چیزی را در دست گذاشتی و دستت را با انگشتر مزین کردی بیگانه را مزین کردی. اگر چیزی را بر گردن انداختی و گردن را مزین کردی، بیگانه را مزین کردی و این تعابیر خداوند در قرآن کریم است.

وی افزود: به تعبیر قرآن کریم دستان انسان در قیامت شهادت می‌دهد، اگر کسی بداند حقیقت انسان چیست، درک می‌کند که زمین و زمان ابزار کار است، اگر این دست زیر و رو کرد، مال حرام را گرفت یا مال حرام را داد در قیامت شهادت خواهد داد.

آیت‌الله جوادی‌‌آملی در پایان سخنان خود ضمن قدردانی از محققان بزرگ حوزه و دانشگاه که در تدوین مقالات تمدن و قرآن رنج بردند و همچنین مسئولان این همایش بین‌المللی تصریح کرد: کار نظام امامت امت نشر علم، نشر اخلاق و نشر اقتصاد نیست بلکه این نظام امامت امت در برابر جاهلیت است نه در برابر جهل؛ تمدن اسلامی براساس نظام امامت امت در مدار جاهلیت‌زدایی است نه در آباد کردن زمین و زمان و جاهلیت غیر از ظلم و جهل است.

تمسک به سنت مسیر فهم تمدنی از قرآن است

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی مهدوی‌راد، استاد دانشگاه تهران نیز سخنران اصلی مرسم بود و با اشاره به اینکه این همایش، مراسم فاخر و ارزشمندی است و ارائه هر استاد در این همایش فخر فاخر است، بیان کرد: شناخت‌های متعدد و موضع ما در برابر شناخت‌های گوناگون از قرآن ما را به مرجعیت قرآن نزدیک‌تر می‌کند و باید از سنت و اهل بیت(ع) به سمت بهره‌مندی از معارف و شناخت قرآن کریم حرکت کنیم.

وی افزود: در میراث امیرالمؤمنین(ع) چگونگی رفتن به محضر قرآن کریم مطرح شده است و همچنین پیامبر(ص) فرمود برای استنطاق از قرآن باید به من مراجعه کنید و این حجت برماست که باید از سنت و اهل بیت(ع) به معارف قرآن دست پیدا کنیم.

استاد تمام دانشگاه تهران اظهار کرد: اگر امروز از امیرالمؤمنین(ع) می‌پرسیدیم، چگونه به قرآن کریم مراجعه کنیم، خواهند فرمود اگر تفسیر به رأی نباشد، دردمندانه و پرسشگرانه به محضر قرآن برویم، ما گاهی اوقات با انباشت ذهنی به قرآن مراجعه خواهیم کرد که گویی خودمان معارف را می‌دانیم و گاهی اوقات احساس می‌کنیم نیازمند مراجعه و تفسیر قرآن نیستیم؛ با استناد به وصیت امیرالمؤمنین(ع) هنگام شهادت مبنی بر اقامه سنت و قرآن باید بگوییم که برای عمل به این وصیت باید از معصومان(ع) راهنمایی و مدد بگیریم.

وی با بیان اینکه رسالت اقامه قرآن را برعهده داریم، اضافه کرد: در روایات اقامه نماز و دین و حتی امام داریم، «ان اقیموا امام العادل» و شاید تصور شود اقامه قرآن نداریم، اما اقامه قرآن هم داریم: قرآن کریم فرموده است: «قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَىٰ شَيْءٍ حَتَّىٰ تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ»؛ آیه را در کنار این روایت شریف و لطیف بگذاریم؛ «ایاک اعنی واسمعی یا جاره.» 

مهدوی‎‌راد بیان کرد: یک سالی قرآن‌پژوهان جهان اسلام را به تهران دعوت کردیم و بنده این آیه و روایت را به هم ضمیمه کردم؛ یک فرد تونسی به من گفت به برکت اهل بیت(ع) من این فهم از قرآن را هدیه و سوغات برای برادران تونسی خودم می‌برم که ما اقامه قرآن هم داریم؛ قرآن در آیه مزبور فرموده است: شما عیسوی و موسوی نخواهید بود مگر اینکه تورات و انجیل را اقامه کنید.  

مدیر کتابخانه علوم قرآن و تفسیر اظهار کرد: آیه می‌گوید اهل قرآن نخواهید بود مگر اینکه قرآن را اقامه کنید؛ بنده یک محتوایی را از مقام معظم رهبری دارم که قالب آن برای خودم هست؛ ایشان فرموده‌اند: اقامه یعنی متبلور کردن در صفحه ذهن و عینیت بخشیدن به آن در صحنه زندگی یعنی وقتی می‌گوییم اقامه نماز، این مفاهیم ابتدا در زندگی من متبلور شود و بعد تلاش کنم در زندگی مردم نیز تحقق عینی پیدا کند.

استاد دانشگاه تهران با بیان اینکه ما رسالت اقامه قرآن را بر عهده داریم، یک گام آن است که معارف قرآن را «کما هو حقه» به جامعه عرضه کنیم آن‌چنان که اهل بیت(ع) به ما آموختند، تصریح کرد: حضرت علی(ع) فرمودند: «فاستنطقوه؛ قرآن ساکت است و آن را به زبان در بیاورید»؛ شهید صدر از همین تعبیر یک نظریه استخراج کرد.

مهدوی‌راد اضافه کرد: حال ما به حضرت علی(ع) بگوییم که چگونه قرآن را استنطاق کنیم ما را به رسول‌الله(ص) ارجاع می‌دهند که فرمودند: «فاستنطقوه بسنتی» یعنی با سنت من قرآن را به نطق درآورید و سنت رسول‌الله(ص) سنت اهل بیت(ع) هم است. 

وی با تأکید بر اینکه بنده به همراه برخی دوستان آن‌قدر از قرآن قواعد و نصوص استخراج کردیم که روش فهم قرآن به ما یاد می‌دهد، گفت: ما ساعت‌ها می‌نشینیم و ارتباط قرآن و حدیث را بحث می‌کنیم که به نظر بنده حیرت‌آور است و احادیث ما را راهنمایی می‌کنند تا قرآن را بفهمیم.

استاد تمام دانشگاه تهران در پایان با بیان اینکه تمسک به سنت مسیر فهم تمدنی از قرآن است، گفت: با هدایت سنت به سمت آیات حرکت کنیم و با این هدایت به سمت فهم تمدنی قرآن حرکت کنیم.

رونمایی از ۹ اثر در همایش بین‌المللی «امت _ تمدن در قرآن»

در بخش پایانی مراسم افتتاحیه این همایش از پنج مجلدات همایش و چهار جلد حلقه قرآن و تمدن و مجموعاً ۹ اثر رونمایی شد.

«نظام معنایی امت ـ تمدن در قرآن»، «آیه‌های تمدنی در قرآن»، «نظم تمدنی در قرآن»، «مسئله‌های نوپدید تمدنی در قرآن» و «هرمنوتیک تمدنی در قرآن» عناوین پنج جلد مجموعه مقالات این همایش است.

همچنین، چهار جلد از حلقه قرآن و‌ تمدن با عناوین «گفتارهایی از اندیشه‌ورزان قرآنی»، «تأملاتی بر سوره حمد»، «جستارهای موضوعی» و «درآمدی بر روش‌شناسی تمدنی» به چاپ رسیده است. این مقالات به شش نشریه علمی پژوهشگاه و دانشگاه نیز ارسال شده است که در حال انتشار است.

برگزاری چهار پنل تخصصی

این همایش در نوبت عصر با برگزاری چهار پنل تخصصی که به‌طور همزمان در دو سالن شهید سلیمانی و سالن پژوهشکده علوم و اندیشه اسلامی برگزار می‌شود، به‌کار خود ادامه می‌دهد.

پنل اول این همایش با عنوان «بنیان‌های مفهومی و مبانی نظری» با مدیریت شریف لک‌زایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی میزبان ارائه 6 مقاله با عناوین بازخوانی اندیشه تمدنی _ قرآنی شیخ شامل باغستانی به نویسندگی سیدابراهیم معصومی، تمدن قرآنی از منظر سعید نورسی به نویسندگی رسول نوروزی فیروز، قرآن و مسیر تمدن‌سازی اسلامی از نگاه رهبر انقلاب به نویسندگی مصطفی جمالی، وجوه تمدنی قرآن کریم به نویسندگی حجت‌الاسلام شمس‌الله مریجی، سنت اجتماعی اسلام به نویسندگی احمدرضا یزدانی‌مقدم و تمدن‌سازی اسلامی؛ دیدگاه امام موسی صدر به نویسندگی شریف لک‌زایی است.

در پنل دوم این همایش با عنوان «روش‌شناسی فهم و تفسیر تمدنی» با مدیریت حجت‌الاسلام والمسلمین محسن الویری، 5 مقاله با عناوین درآمدی بر رهیافت تمدنی در روش تفسیر قرآن به نویسندگی حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی میرزایی، تمدن‌سازی از منظر قرآن؛ مسئله‌ای ناظر به موضوع یا محمول به نویسندگی محسن ابراهیمی، درآمدی بر نظریه فهم تمدنی قرآن به نویسندگی حجج‌اسلام حبیب‌الله بابایی و محسن الویری، 10 مسئله علمی خوانش تمدنی قرآن به نویسندگی حجت‌الاسلام والمسلمین سعید بهمنی و چگونگی مطالعات میان‌رشته‌ای در قرآن؛ چالش‌ها و بایسته‌ها به نویسندگی حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعلی‌نقی ایازی ارائه می‌شود.

در پنل سوم این همایش با عنوان «مسئله‌های تمدنی» با مدیریت زهرا روح‌الهی امیری، چهار مقاله با عناوین شناسایی الزامات تحقق امت واحده قرآنی عصر دیجیتال به نویسندگی وحید شریفی، تضاد امت و ملت؛ تأملی در یکی از چالش‌های جدی پیش‌روی تحقق تمدن اسلامی، بررسی مفهوم نعمت در قرآن به‌مثابه عنصری تمدنی به نویسندگی فاطمه ساعدی و تحلیل تمدنی هویت زن در گفتمان پاکدامنی و عفاف در قرآن و نقش آن در پایداری و تحول اجتماعی به نویسندگی زهرا روح‌الهی امیری و سیدمهدی حسینی ارائه می‌شود.

پنل چهارم با عنوان «نظم تمدنی» با مدیریت حجت‌الاسلام مبلغی با چهار مقاله جامعه ولایی و نظم امت‌محور(نسبت امت اسلامی و جامعه ولایی در الگوی نظم جهانی اسلام) به نویسندگی مجتبی عبدخدایی، بررسی زمان تحقق آرمان تمدنی وحدت ادیان از منظر مفسران با تأکید بر آیه 213 سوره بقره به نویسندگی حسن نقی‌زاده و مهدی ایران‌منش، آموزه قرآنی امت واحده در فرایند تمدنی برمبنای آیه 213 سوره بقره به نویسندگی حجت‌الاسلام علی بیات و بنیان‌های وحدت در کثرت تمدنی و پیامدهای جامعه شناختی آن به نویسندگی سیدمحسن میرسندسی درحال برگزاری است.

هدف از برگزاری این همایش، علاوه‌ بر تأملات نظری و گفت‌وگوهای معرفتی درباره مضامین کلان اجتماعی قرآن، بررسی مسائل و چالش‌های مشترک جوامع اسلامی(نظیر دولت، عدالت و اخلاق) از منظر قرآنی و نگاه تمدنی است تا افقی روشن‌تر برای جهان اسلام فراهم شود.

یادآور می‌شود، نخستین همایش بین‌المللی «امت_تمدن در قرآن» فردا، پنج‌شنبه، 25 دی‌ماه با برگزاری چهار پنل تخصصی در نوبت صبح و مراسم اختتامیه در نوبت عصر به‌کار خود پایان خواهد داد.