معیارهای قرآنی در مواجهه با خبر

تحولات شتابان فناوری‌های ارتباطی، مفهوم خبر و خبررسانی را دستخوش دگرگونی‌های بنیادین کرده است. در جهان امروز، سرعت انتقال اطلاعات چنان افزایش یافته که پیش‌دستی در انتشار گاه بر صحت در محتوا تقدم می‌یابد. شبکه‌های اجتماعی، با حذف واسطه‌های حرفه‌ای رسانه، مرز میان تولیدکننده و مصرف‌کننده خبر را فرو ریخته و هر فرد را به کنشگری خبری تبدیل کرده‌اند. این وضعیت، اگرچه فرصت‌هایی تازه برای آگاهی‌بخشی فراهم آورده، اما در عین حال، بستر گسترش شایعه، تحریف واقعیت و تخریب سرمایه اجتماعی را نیز تقویت کرده است. در همین خصوص مجتبی انصاری‌‌مقدم، پژوهشگر و استاد علوم قرآن و حدیث، یادداشتی در اختیار ایکنای خراسان‌‌رضوی قرار داده است که در ادامه می‌خوانیم؛

 

در چنین فضایی، بازخوانی دیدگاه قرآن کریم درباره خبر، حقیقت و مسئولیت اخلاقیِ اطلاع‌رسانی، نه صرفاً به‌عنوان یک امر دینی، بلکه به‌مثابه چارچوبی معرفتی و اخلاقی برای زیست رسانه‌ای معاصر اهمیت می‌یابد. قرآن برخلاف تصور رایج که آن را متنی صرفاً عبادی می‌داند، نگاهی عمیق و نظام‌مند به فرآیند انتقال معنا و خبر دارد و اصولی ارائه می‌کند که می‌توان آن‌ها را هسته‌های اولیه اخلاق رسانه دانست.

 

 

در قرآن کریم، واژه‌هایی چون «نَبَأ»، «خَبَر» و «قول» صرفاً به معنای اطلاع نیستند، بلکه حامل بار ارزشی و اخلاقی‌اند. «نَبَأ» غالباً به خبری مهم و اثرگذار اطلاق می‌شود، خبری که می‌تواند مسیر فرد یا جامعه را تغییر دهد. از این‌رو، قرآن نسبت به نحوه مواجهه با آن حساسیت ویژه‌ای نشان می‌دهد. قرآن، خبر را از سه حیث مورد ارزیابی قرار می‌دهد:

 

1. منبع خبر (چه کسی خبر را می‌آورد؟)

2. محتوای خبر (آیا مبتنی بر علم و واقعیت است؟)

3. پیامد خبر (چه اثری بر فرد و جامعه می‌گذارد؟)

 

بر این اساس، خبر در منطق قرآنی امری خنثی نیست، بلکه کنشی اخلاقی _ اجتماعی است که می‌تواند سازنده یا ویرانگر باشد. آیه‌ مشهور: «وَلا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» (اسراء، ۳۶) اصل بنیادین علم‌محوری در کنش ارتباطی را مطرح می‌کند. از منظر قرآن، بازنشر سخنی که مبتنی بر علم نیست، نوعی تخطی معرفتی و اخلاقی محسوب می‌شود. این اصل، مستقیماً فرهنگ رایج «شنیده‌ام»، «می‌گویند» و «در فضای مجازی دیدم» را به چالش می‌کشد.

 

 

یکی از آسیب‌های جدی فضای رسانه‌ای معاصر، جایگزینی «گمان» به‌جای «دانش» است. قرآن کریم، بارها نسبت به سلطه گمان در داوری‌های اجتماعی هشدار می‌دهد: «إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ» (حجرات، ۱۲) این آیه، گمان را نه صرفاً خطای شناختی، بلکه گناه اخلاقی معرفی می‌کند، زیرا گمانِ منتشر شده، به‌ سرعت به قضاوت، اتهام و در نهایت، به کنش اجتماعی ناعادلانه تبدیل می‌شود. در فضای شبکه‌های اجتماعی، گمان اغلب در قالب تحلیل‌های شتاب‌زده، تیترهای تحریک‌آمیز و روایت‌های ناقص بازتولید می‌شود و به «حقیقت بدیل» شکل می‌دهد.

 

قرآن، با نفی اتکای معرفتی به اکثریت و فضای غالب، بر استقلال عقلانی مخاطب تأکید می‌کند: «وَإِنْ تُطِعْ أَکْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» (انعام، ۱۱۶) این آیه، نقدی جدی بر منطق «ترند شدن» و «اجماع مجازی» است، جایی که کثرت بازنشر، جایگزین صحت می‌شود.

 

آیه ششم سوره حجرات، نقطه کانونی اندیشه قرآنی درباره خبر است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا…». در این آیه، «تبین» به‌عنوان یک تکلیف ایمانی مطرح می‌شود، نه توصیه‌ای اخلاقی صرف. تبین، فرآیندی فعال است که شامل بررسی منبع، تحلیل محتوا و سنجش پیامدهای اجتماعی خبر می‌شود. نکته مهم آن است که قرآن، آسیب اصلی بی‌تبینی را «اصابت به قوم از روی جهالت» می‌داند، یعنی ظلم ناخواسته‌ای که از ناآگاهی ناشی می‌شود.

 

در عصر خبرهای فوری، تبین به معنای مقابله با فناوری یا سرعت نیست، بلکه به معنای تنظیم اخلاقی سرعت است. تبین امروز، معادل مفاهیمی چون:

• راستی‌آزمایی 

• چند منبعی‌بودن خبر

• تفکیک خبر از تفسیر

• و خودداری از بازنشر هیجانی دارد و می‌توان گفت تبین، نقطه تعادل میان «حق دانستن» و «وظیفه درست گفتن» است.

 

یکی از بنیادی‌ترین اصول قرآنی در حوزه ارتباطات، اصل کرامت انسان است. قرآن، آبروی انسان را سرمایه‌ای غیرقابل‌مصادره می‌داند و تعرض به آن را مذموم می‌شمارد. آیات مربوط به غیبت، تهمت و اشاعه فحشا، همگی ناظر به حفاظت از حیثیت انسانی در فضای عمومی‌اند. «وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً» (حجرات، ۱۲)

در این چارچوب، رسانه حق ندارد به بهانه شفاف‌سازی یا افشاگری، به تخریب شخصیت‌ها بپردازد، مگر آن‌که ضرورت اجتماعی، سند معتبر و نیت اصلاح‌گرانه به‌روشنی احراز شود. تفاوت میان «نقد عملکرد» و «تخریب هویت»، تمایزی است که قرآن بر آن تأکید دارد، اما در فضای رسانه‌ای امروز به‌سادگی نادیده گرفته می‌شود.

 

 

رسانه دینی، تنها با محتوای دینی تعریف نمی‌شود، بلکه با روش دینی در اطلاع‌رسانی شناخته می‌شود. چنین رسانه‌ای مسئولیت مضاعفی در برابر جامعه دارد، زیرا هر خطای خبری آن، نه‌تنها به اعتماد اجتماعی، بلکه به اعتبار دین آسیب می‌زند. بر اساس آموزه‌های قرآنی، رسانه دینی موظف است:

• از عادی‌سازی شایعه و اتهام پرهیز کند

• زبان خود را از تحقیر، تمسخر و برچسب‌زنی پالایش نماید

• میان عدالت خبری و جانبداری ایدئولوژیک تمایز قائل شود

• کرامت انسان را حتی در مواجهه با منتقدان و مخالفان حفظ کند.

 

آیه ۱۹ سوره نور، هشدار روشنی درباره پیامدهای اجتماعی اشاعه فساد خبری می‌دهد، حتی اگر این اشاعه با انگیزه کنجکاوی یا سرگرمی صورت گیرد.

 

اخلاق خبررسانی در قرآن، بر سه اصل بنیادین استوار است: صدق معرفتی، تبین مسئولانه و صیانت از کرامت انسانی. این اصول، نه وابسته به زمان‌اند و نه محدود به جامعه‌ای خاص. در عصر سرعت، بازگشت به این چارچوب‌ها، به معنای نفی فناوری نیست، بلکه تلاشی برای انسانی‌کردن آن است. قرآن، جامعه ایمانی را جامعه‌ای می‌خواهد که پیش از سخن گفتن می‌اندیشد، پیش از داوری می‌سنجد و پیش از انتشار خبر، مسئولیت پیامدهای آن را می‌پذیرد و چنین نگاهی، می‌تواند مبنایی نظری برای شکل‌گیری اخلاق رسانه‌ای بومی، انسانی و پایدار در جهان معاصر باشد.