جامعه دینی چگونه باید با اندیشههای مختلف برخورد کند؟
یک استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نحوه رفتار پیامبر(ص) در رابطه با تفکرات و اندیشههای مختلف به ویژه ادیان و مذاهب غیر اسلامی، گفت: رفتار پیامبر(ص) با تفکرات و ادیان مختلف، برگرفته از اصول قرآنی، عفو، صفح، بر(نیکی) و قسط(عدالت) بود.
بعثت پیامبر خاتم حضرت محمد(ص) سرآغاز فصل نوینی در تاریخ بشریت بود؛ نه تنها به عنوان آغاز یک دعوت دینی، بلکه به مثابه انقلابی اخلاقی و اجتماعی که میخواست انسان را از حصار جاهلیت به سوی کرامت، عدالت و رحمت هدایت کند. قرآن کریم که معتبرترین سند شناخت این رسالت است، پیامبر(ص) را نه با شمشیر بران که با خُلق عظیم و رحمت برای جهانیان معرفی میکند. آن حضرت آمد تا با نفی خشونتورزی، تندی و تکبر نظامی اخلاقی را بنیان نهد که اولویت آن عفو بود؛ گذشتی آگاهانه و قدرتمندانه، به ویژه از جانب صاحبان قدرت و حکمرانان.
در پرتو همین نظام اخلاقی بود که پیامبر(ص) در مدینه با انعقاد پیمانی تاریخی جامعهای چندفرهنگی و چنددینی را بر محور قسط(عدالت) و برّ(نیکی) سازمان دادند. در این پیمان یهودیان، مشرکان و مسلمانان به عنوان امتی واحد به رسمیت شناخته شدند و صلح و همزیستی، جایگزین جنگ و حذف شد. بعثت تنها دعوت به عبادت نبود؛ دعوتی بود به تدبیر جامعهای انسانی، که در آن نرمخویی و شرح صدر و به رسمیتشناسی دیگری حتی در سختترین تقابلها اصل حاکم بر رفتار فردی و حکومتی باشد.
امروز و در عصری که خشونتها بار دیگر بشریت را تهدید میکند، بازخوانی درسهای بعثت و سیره نبوی که در متون قرآنی و تاریخی به وضوح ثبت شده، نه یک انتخاب، که یک ضرورت است. ایکنا بر آن است تا با استناد به آیات قرآن کریم و شواهد تاریخی، مهمترین وجوه نظام اخلاقی و اجتماعی پیامبر(ص) را بررسی کند؛ نظامی که میتواند الهامبخش حکمرانی عادلانه و زندگی مسالمتآمیز در جوامع امروزی باشد؛ بدین جهت در رابطه با بررسی سیره اخلاق اجتماعی رسول اکرم(ص) به گفتوگو با حجتالاسلام محمدعلی ایازی، استاد حوزه و دانشگاه پرداخته است که مشروح آن را در ادامه میخوانیم.
ایکنا ـ مهمترین ویژگیهای اخلاقی پیامبر(ص) که در قرآن کریم نیز بدان اشاره شده است چیست؟
در قرآن کریم توصیفات متعددی از شخصیت اخلاقی پیامبر اکرم(ص) ارائه شده است که میتواند بهعنوان الگو و درس زندگی برای همه انسانها مورد توجه قرار گیرد. این ویژگیهای اخلاقی را میتوان در چند دسته کلی مورد بررسی قرار داد. خداوند متعال در سوره مبارکه قلم، در توصیف پیامبر(ص) میفرماید: «وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ؛ و به راستی که تو دارای خُلق و خوی بزرگی هستی». این آیه به شکلی کلی بر برخورداری پیامبر(ص) از اخلاقی والا و جایگاه رفیع ایشان در حوزه انسانیت و فضیلتهای اخلاقی تأکید میکند و نشاندهنده این است که اساس دین و شریعت بر اخلاقمداری استوار است.
دسته دوم در سوره آل عمران به ویژگی نرمخویی و دوری از تندخویی و خشونت در گفتار و رفتار پیامبر(ص) اشاره شده است. خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید: «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّـهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ؛ پس به برکت رحمت الهی، با آنان نرمخو و پر از مهر شدی و اگر تندخو و سختدل بودی، قطعاً از پیرامون تو پراکنده میشدند». این آیه بیانگر آن است که رحمت الهی سبب شده است تا پیامبر(ص) چهرهای ملایم و مهربان داشته باشد، گفتارش فاقد خشونتورزی باشد و از تندی و عصبانیت به دور باشد. همین رویکرد اخلاقی عامل جذب مردم و ایجاد وحدت در جامعه بوده است.
سه دسته صفات اخلاقی اصلی پیامبر(ص) که در قرآن کریم بر آنها تأکید شده است، شامل برخورداری از خُلق عظیم، داشتن نرمخویی و پرهیز از خشونت و دارا بودن شرح صدر و تحمل بالا است
دسته سوم نیز در سوره انشراح آمده است. خداوند متعال در این سوره مبارکه به فراخی سینه و ظرفیت بالای تحمل پیامبر(ص) در برابر دشواریها و مخالفان اشاره کرده و میفرماید: «أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ؛ آیا ما سینه تو را برای پذیرش حق گشاده نکردیم؟». شرح صدر به معنای داشتن تحمل، تسامح، دریا دلی و توانایی تعامل با گروههای مختلف فکری و اجتماعی است. این ویژگی بهویژه برای رهبران و حکومتها امری اساسی محسوب میشود تا بتوانند با طیف گستردهای از مردم از جمله مخالفان و منتقدان با عدالت و انصاف رفتار کنند. این تحمل و تسامح باید در سطح خانواده جامعه و بهویژه در سطح حکومت و دولت جاری باشد و دیگران و عقاید مختلف را به رسمیت بشناسد. امامان هدی نیز همواره نسبت به تفکرات و ادیان و مذاهب مختلف بدین گونه رفتار کردهاند و مسیر جامعه اسلامی را ترسیم کرده تا همه مسئولان نسبت به اندیشههای مختلف با تسامح و تساهل رفتار کرده و رفتار خود را به پیامبر(ص) نزدیک کنند.
مهمتر از همه اینکه قرآن کریم حتی در مورد چگونگی رفتار با دشمنان نیز تأکید دارد که باید با عدالت برخورد شود. «وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ؛ و دشمنی با گروهی، شما را بر آن ندارد که عدالت نکنید. عدالت کنید که آن به تقوا نزدیکتر است». این آیه نشان میدهد که حتی در تقابل با دشمنان، پایبندی به عدالت و اخلاق، اصلی تغییرناپذیر است.
در نتیجه، سه دسته صفات اخلاقی اصلی پیامبر(ص) که در قرآن کریم بر آنها تأکید شده است، شامل برخورداری از خُلق عظیم، داشتن نرمخویی و پرهیز از خشونت و دارا بودن شرح صدر و تحمل بالاست. جامعهای که میخواهد پیامبرگونه باشد، باید این اصول را در تمام سطوح از تعاملات خانوادگی تا مدیریت اجتماعی و حکمرانی نهادینه کند. طبق این تفکر حکومتهای اسلامی نیز موظف هستند نهتنها با موافقان بلکه با مخالفان نیز با عدالت، اخلاق و مهربانی رفتار کرده و آنان را به رسمیت بشناسند. این چهره اخلاقمحور پیامبر(ص)، چهره اصلی دینداری و شریعت الهی است.
ایکنا ـ رفتار پیامبر(ص) در رابطه با تفکرات و اندیشههای مختلف به ویژه ادیان و مذاهب غیر اسلامی که در پیماننامه مدینه نیز بدان اشاره فرمودند، چگونه بود؟
برای شناخت رفتار پیامبر اکرم(ص) نسبت به تفکرات و اندیشههای مختلف به ویژه ادیان و مذاهب غیر اسلامی مستندترین و مطمئنترین منبع قرآن کریم است. در قرآن کریم صفاتی که برای پیامبر(ص) در مواجهه با مخالفانش بیان شده، از جهت الگوسازی برای جامعه اسلامی بسیار قابل توجه است. این صفات در چند دسته از آیات و در موقعیتهای مختلف تبیین شدهاند. یک دسته از آیات مربوط به برخورد با افرادی است که در جامعه اسلامی حضور دارند اما ممکن است خطایی مرتکب شوند یا دچار فقر و محرومیت باشند. در این موارد قرآن برخوردی مبتنی بر گذشت و چشمپوشی را توصیه میکند. برای نمونه، در سوره نور خطاب به مؤمنان میفرماید: «وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا ۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغْفِرَ اللَّـهُ لَكُمْ؛ و باید عفو و چشمپوشی کنند. آیا دوست ندارید که خداوند شما را بیامرزد؟» این آیه نشان میدهد که اصل در تعامل داخلی حتی با کسانی که ممکن است مرتکب خطا شده باشند، گذشت و چشمپوشی است تا فضایی مبتنی بر رحمت و مغفرت الهی حاکم باشد.
در مواجهه با مخالفان خارجی یا اهل کتاب که رویکردی غیر خصمانه داشتند، قرآن دستور به نیکی و عدالت میدهد. در سوره ممتحنه آیه هشتم به صراحت بیان میکند: «لَّا يَنْهَاكُمُ اللَّـهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُم مِّن دِيَارِكُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ ۚ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ؛ خداوند شما را از نیکی کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی که در امر دین با شما نجنگیدهاند و شما را از دیارتان بیرون نکردهاند، نهی نمیکند. بیگمان خداوند عدالتپیشگان را دوست دارد». این آیه اساس رفتار با غیر مسلمانان غیر محارب را نیکی و قسط (عدالت) قرار میدهد. این بدان معناست که صرف اختلاف در دین مجوز بدرفتاری یا تعدی نیست.
همچنین، در مورد گروهی از اهل کتاب که پس از ایمان آوردن از روی حسادت، کفر میورزیدند و در پی ایجاد تفرقه بودند، قرآن خطاب به پیامبر(ص) میفرماید: «وَدَّ كَثِيرٌ مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُم مِّن بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِّنْ عِندِ أَنفُسِهِم» با این وجود در آیات دیگر تأکید میشود که با چنین افرادی نیز باید با گذشت و احسان برخورد کرد. در سوره مائده آمده است: «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ ۚ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ؛ پس از آنان درگذر و چشمپوشی کن، زیرا خداوند نیکوکاران را دوست دارد».
درس بزرگ این سیره برای جامعه امروز این است که جامعه دینی و اخلاقمدار جامعهای است که نهتنها با موافقان، بلکه با مخالفان نیز با گذشت، چشمپوشی و عدالت رفتار میکند
این دستورات قرآنی در عمل و در سیره عملی پیامبر اکرم(ص) به بهترین شکل متجلی شد. نمونه بارز و تاریخی این رویکرد پیماننامه مدینه است. پیامبر(ص) پس از هجرت به مدینه جامعهای متشکل از قبایل مختلف عرب (اوس و خزرج) و نیز یهودیان ساکن مدینه را تحت نظمی واحد و مبتنی بر قانون اداره کردند. در این پیمان، تمام این گروهها به عنوان امت واحد و نه صرفا پیروان یک دین به رسمیت شناخته شدند. مفاد این پیمان بر این موارد زیر تأکید داشت. تأمین امنیت جمعی برای همه امضاکنندگان، احترام به دین و آیین هر یک از گروهها، حل و فصل اختلافات از طریق داوری عادلانه، تعهد همگانی برای دفاع از مدینه در برابر دشمنان خارجی. این سند نماد عملی به رسمیت شناختن دیگری و همزیستی مسالمتآمیز بر پایه عدالت و قرارداد اجتماعی بود.
درس بزرگ این سیره برای جامعه امروز این است که جامعه دینی و اخلاقمدار جامعهای است که نهتنها با موافقان، بلکه با مخالفان نیز با گذشت، چشمپوشی و عدالت رفتار میکند. این موضوع بهویژه برای حکومتها و نظامهایی که از سیره پیامبر(ص) تبعیت میکنند، حائز اهمیت است. آنان موظف هستند حقوق اقلیتهای فکری، دینی و قومی را به رسمیت بشناسند و با آنان براساس انصاف و نیکی تعامل کنند، مگر آنکه گروهی به جنگ و تجاوز روی آورند.
حتی در سختترین شرایط مانند برخورد با گروه خوارج در زمان امیرالمؤمنین علی(ع) که به حضرت دشنام میدادند و ایجاد فتنه میکردند، شیوه برخورد مبتنی بر صبر، تحمل و پرهیز از عکسالعمل تند بود، همانگونه که حضرت علی(ع) فرمودند: «صبر کنید، آنان سخنی گفتند و شما سخنی گفتید، دیگر پایان یافت؛ چرا میخواهید برخوردی آتشین داشته باشید؟» در نتیجه، رفتار پیامبر(ص) با تفکرات و ادیان مختلف، برگرفته از اصول قرآنی، عفو، صفح، بر(نیکی) و قسط(عدالت) بود. پیمان مدینه تجلی عینی این اصول در قالب یک نظام حقوقی و اجتماعی است. این الگو نشان میدهد که جامعه اسلامی میتواند و باید جامعهای باشد که در آن، با رعایت عدالت و اخلاق، فضایی برای تنوع فکری و دینی وجود داشته باشد و این، چهره اصلی و اخلاقمحور دین و شریعت است.
ایکنا ـ اولویت اصلی نظام اخلاقی پیامبر(ص) چه بود؟
بر اساس آموزههای قرآن کریم و سیره عملی پیامبر اکرم(ص) یکی از ارکان اصلی و اولویتهای محوری نظام اخلاقی ایشان عفو و گذشت است. این اصل نه تنها در آیات متعددی از قرآن به صراحت مورد تأکید قرار گرفته، بلکه در رفتار و منش شخصی و اجتماعی پیامبر(ص) به عنوان الگوی مطلق اخلاق، تجلی یافته است. در قرآن کریم، خداوند خطاب به پیامبر(ص) و مؤمنان در موارد متعدد بر گذشت و چشمپوشی تأکید میفرماید. برای نمونه، در سوره آل عمران میخوانیم: «وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّـهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ؛ و خشم فروبرندگان و عفوکنندگان از مردم باشند؛ و خداوند نیکوکاران را دوست دارد». این آیه نشان میدهد که فروخوردن خشم و عفو از مردم از نشانههای محسنین و نیکوکاران است که مورد محبت الهی قرار میگیرند.
اگر فرد یا جامعهای بخواهد پیرو واقعی پیامبر(ص) باشد، باید «عفو و گذشت» را به عنوان یک اصل محوری در نظام اخلاقی و رفتاری خود نهادینه کند
همچنین، در جای دیگر قرآن به پیامبر(ص) فرمان میدهد: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ؛ گذشت را پیشه کن و به کار شایسته فرمان ده و از نادانان روی بگردان» . در این آیه گرفتن عفو (یعنی پیشه کردن گذشت و میانهروی) به عنوان یک دستور مستقیم به پیامبر(ص) بیان شده است. نکته عمیق در این نظام اخلاقی، تأثیرگذاری عفو و گذشت در آرامش و راحتی زندگی فردی و اجتماعی است. فرهنگ گذشت در جامعه روابط را تلطیف میکند و زمینهساز صلح و همزیستی مسالمتآمیز میشود. اهمیت این امر بهویژه برای صاحبان قدرت و اختیار بیشتر نمایان میشود؛ زیرا کسانی که دستشان به همه چیز باز است و امکان پاسخ و مقابله به مانند دارند، اگر گذشت پیشه کنند، ارزش و تأثیر اخلاقی عمل آنان به مراتب فراتر از عفو افراد عادی است. گذشت قدرتمند، ظلمستیزی نیست، بلکه اوج قدرت اخلاقی و انسانی است.
پیامبر اکرم(ص) در طول حیات پربرکت خود، بارها این اصل را در عمل به نمایش گذاشتند. گذشت ایشان در فتح مکه، برخورد با اسیران جنگ بدر و رفتار با منافقان و مخالفان، نمونههای درخشان و جاودانهای از اولویت دادن به عفو و رحمت بر انتقام و خشونت است. ایشان حتی در اوج قدرت، دشمنان دیروز را مورد بخشش قرار دادند. در نتیجه، اگر فرد یا جامعهای بخواهد پیرو واقعی پیامبر(ص) باشد، باید «عفو و گذشت» را به عنوان یک اصل محوری در نظام اخلاقی و رفتاری خود نهادینه کند. این گذشت، به ویژه از سوی کسانی که در موقعیت قدرت و مسئولیت قرار دارند، میتواند جامعه را از چرخه خشونت و کینهتوزی خارج و فضایی سرشار از رحمت و امنیت روانی ایجاد کند. این همان درس بزرگ و اولویت اصلی اخلاق نبوی است که قرآن کریم آن را تئوریزه و سیره پیامبر(ص) آن را عملیاتی کرده است.
انتهای پیام
