درس‌هایی که می‌توان از امام زین‌العابدین(ع) آموخت

به گزارش ایکنا از قم، حجت‌الاسلام والمسلمین امیرعلی حسنلو، استاد حوزه و مدیر گروه تاریخ و سیره مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه‌های علمیه قم در یادداشتی که به‌مناسبت ولادت امام سجاد (ع) در اختیار ایکنا قرار داد، نوشت: بی‌گمان امام سجاد (ع) وارث معارف انبیا و زینت دل اولیاى خداست. دوره امامت امام سجاد (ع) مصادف با اوج دنیاگرایى در جامعه آن روزگار بود. در این دوره غفلت و دنیاگرایى، گریبان جامعه را چنان گرفته بود که دین و معنویت در قربت قرار داشت و تمام تلاش حاکمان بنى‌امیه در بازگرداندن معیارهاى ناپسند عصر جاهلیت خلاصه مى‏شد.

آرى، در اين عصر، جاهليتى كه با ظهور رسول اكرم(ص)، مقهور ارزش‏‌هاى الهى شده بود، بار ديگر با تمام توان به ميدان آمده و در مقابل قرآن و معنويت صف‌آرايى كرد. امام سجاد(ع) به منظور مقابله با موج دنياگرايى و جلوگيرى از گسترش معيارهاى عصر جاهليت، منادى معنويت در ميان جامعه اسلامى شدند و با گفتار و رفتار خويش مردم را دعوت به خدا و معنويت كردند.

گفتار امام سجاد(ع)؛ منعکس‌کننده معارف قرآن در جامعه

سيره امام سجاد(ع) در آن روزگار غربت قرآن و معنويت چنان بود كه گويى تمام معنويت در وجود مقدسش خلاصه شده و گفتارهاى متعالی‌اش آينه‏‌اى بود كه معارف قرآن را در جامعه منعكس می‌كرد. رفتار امام در آن روزگار بسان ابرى بود كه باران معنويت بر جامعه می‌‏باريد و گفتارش بذر حقيقت در مزرعه دل‌‏هاى مشتاقى بود كه از غربت ارزش‌‏هاى الهى در جامعه می‌‏ناليدند.

هر رفتارى كه از وجود مقدس امام سجاد(ع) تجلّى می‌‏كرد، كتاب معرفتى بود كه مردم را به معنويت دعوت می‌‏نمود و رفتار صحيح اسلامى را به آن‏ها می‌آموخت.

علی‌بن‌الحسين(ع) در تمامی صفات بارز انسانی و اخلاق و فضيلت در حد کمال بوده است. آن حضرت در زمان خويش عالی‏‌ترين، پارساترين، بردبارترين و محترم‌‏ترين افراد به شمار می‌رفته و دارای زبانی گويا و فصيح و برخوردار از اخلاق کريمه بوده‌‏اند. ايشان با مردم بسيار مهربان و نسبت به فقرا و نيازمندان بسيار بخشنده بودند. شخصيت آن حضرت چنان بود که دوست و دشمن را تحت تأثير قرار می‏‌داد تا آنجا که يزيد بن‌ معاويه پس «واقعه حرِّه» که دستور داد تمامی اهالی مدينه با وی بيعت کنند تنها امام زين‌‏العابدين(ع) را از اين فرمان استثنا کرد.

جایگاه عبادت

يكى از وجوه بارز سيره امام، عشق و شور آن بزرگوار به عبادت و پرستش خداوند متعال بود. در آن زمان كه حاكمان اموى، دنياپرستى را در مقابل خداپرستى تبليغ می‌كردند، امام زين‌العابدين(ع) با سير در عمق درياى عبادت و رياضت، اصل اساسى خدا محورى را به مردم می‌آموختند و شكوه زيبايى پرستش خداى يگانه را نمايان می‌كردند.

امام در عبادت خداوند به مرتبه‌‏اى رسيده بودند كه در ميان مردم به القابى همچون سيدالعابدين، سيدالساجدين و زين‌العابدين شهرت داشتند. نقل كرده‏‌اند آن امام بزرگ هر شبانه‌روز، هزار ركعت نماز می‌خواند و اكثر شب‏‌ها تا طلوع صبح، به عبادت خداوند متعال مشغول بودند و روزها را با روزه سپرى می‌كردند. خدمتكار امام نقل كرده است: «هرگز شب‏‌ها براى امام رختخوابى نگستردم و روزها برايش غذايى تهيه نكردم زيرا آن بزرگوار شب‏‌ها را به عبادت و روزها را به روزه می‌‏گذراند.»

امام سجاد(ع) بسيارى از شب‏ها را با حال نيايش، طواف و نماز سپرى می‌‏كردند و در خلوت شب در برابر عظمت خالق يكتا می‌‏گريستند. عبادت مداوم حضرت زين‌العابدين برخى از ياران امام را نسبت به جان شريفش بيمناک كرده بود و آن‏ها به امام عرض می‌كردند كه‏ اى فرزند رسول خدا، خود را با عبادت هلاك مكن! امام در پاسخ به اين افراد، لزوم سپاسگزارى از خداوند را به خاطر نعمت‏‌ها پيش كشيده و می‌فرمودند: «آيا بنده سپاسگزار خداوند نباشم؟»

مردم كه شدت عبادت امام را می‌نگريستند متأثر می‌‏شدند و می‌آموختند كه در برابر نعمت‌‏هاى خداوند بايد شكرگزار باشند و با عبادت خويش از خطرات دنياگرايى كه بيمارى مهلك آن عصر بود بپرهيزند. علاوه بر اين، امام زين‌العابدين(ع) با گفتارهاى الهى خويش مردم را دعوت به خدا می‌كردند و به مؤمنان هشدار می‌‏دادند كه مبادا دنياطلبى دلدادگان دنيا شما را نيز بفريبد و از خدا و اعمال خير بازتان دارد.

امام با بیان شواهد تاريخى به مردم می‌‏آموختند دنياگرايى سرانجام خوشى ندارد و آرايش‌‏هاى دنيايى انسان را به سرمنزل مقصود نمى‏‌رساند، پس بايد به خدا و اعمال نيک انديشيد و از سرگذشت دنياطلبانى كه پيش از اين به تعيّنات دنيايى دست يافته بودند، عبرت گرفت.

عفو و گذشت امام سجاد(ع)

هنگامی که هشام بن اسماعيل حاکم مدينه بود، با حضرت امام زين‏‌العابدين(ع) به شدت بدرفتاری می‌‏کرد و ايشان را مورد رنج و آزار قرار می‌‏داد. زمانی که هشام از حکومت مدينه بر کنار شد وليد دستور داد او را جلو خانه مروان نگه دارند تا مردمی که به وسيله وی حقوقشان پايمال شده به او مراجعه و از وی مطالبه نمايند و او را مورد بازخواست قرار دهند. بدين ترتيب مردم وی را مورد سرزنش و شماتت قرار می‏‌دادند، ولی امام زين‌‏العابدين(ع) چون او را به اين حالت ديد او را احترام کرد و به وی سلام نمود و دستور داد هيچکس از نزديکان و خويشاوندانش مزاحمت و آزاری نسبت به وی روا ندارند.

امام زين‌العابدين(ع) پسرعمويی داشتند که گاه به آزار و اذيت امام می‌پرداخت. با وجود اين، امام زين‌‏العابدين(ع) که از وضعيت مالی وی مطلع بود برای حفظ آبرو و حيثيت اجتماعی او، شبانه به صورت ناشناس به وی کمک مالی می‏‌کرد و مبالغی را در اختيار او می‏‌گذاشت. او که از اين امر خبر نداشت از امام زين‏‌العابدين شکوه می‏‌کرد و به بدگويی آن حضرت می‌‏پرداخت که امام به او کمک نمی‏‌کند و به ياد او نمی‏‌باشد.

در حمله وحشيانه سپاهيان بني‏‌اميه به سرکردگی «شرف بن عقبه» به مدينه و قتل عام آن شهر، زنان و کودکانی که فرصت فرار نيافته بودند، پناهگاه و مأمنی مطمئن‏‌تر از خانه امام زين‌العابدين(ع) نيافتند. از اين رو تا پايان جنگ و عقب‏‌نشينی سپاه شرف بن عقبه در خانه آن حضرت ماندند. امام(ع) نيز از آن‌ها پذيرايی کردند و حتی لباس مورد نياز پناه‌آورندگان را در اختيار آنان قرار دادند.

امام سجاد(ع) اغلب با کسانی به سفر می‌رفت که وی را نشناسند و اگر آن حضرت را می‌شناختند با آن‌ها شرط می‌‏کرد که در کارها با آن‏ها مشارکت نمايد. وقتی از حضرت علت اين کار را می‌پرسيدند، می‌‏فرمود: بيم دارم از اين که به نام رسول الله(ص)، بيش از آنچه استحقاق دارم با من رفتار شود.

تهجد و نماز شب حضرت

امام زين‌العابدين(ع) به عبادت، تهجد و نماز شب بسيار اهميت می‌داد، به نحوی که در هيچ شرايطی، خواه مسافرت و غير مسافرت آن را ترک نمی‌‏کرد. همين که پاسی از شب می‌‏گذشت از خواب بر می‌‏خاست، مسواک می‏‌زد، وضو می‏‌گرفت و به نماز می‌ايستاد، اگر در مسافرت نمازهای مستحبی روز را نتوانسته بود به جا آورد، آنها را در شب به جا می‌‏آورد. يکی از بستگان ايشان می‏‌گويد: هيچ‌گاه در شب برای او رختخوابی پهن نکردم. آن حضرت خواندن نماز شب را به سبب فضيلت بسيارش، همواره به اطرافيان سفارش می‏‌فرمود.

امام زین‌العابدین (ع) هنگام راه رفتن با متانت، وقار و آرامش خاصی راه می‌رفت و بی آنکه کبر و غروری از خود نشان دهد، چنان مستقیم‏‌القامه و بدون توجه به چپ و راست راه می‌‏پیمود که گویی بر فراز سرش مرغی نشسته است. دست‌های خود را به جلو و عقب حرکت نمی‏‌داد و با سکون و آرامی به راه خود ادامه می‏‌داد.

صحيفه سجاديه، سرشار از دستورات اجتماعی و اخلاق گروهی است. از جمله امام سجاد(ع) از خدای متعال در درخواست همسايگان حق‌شناس می‌فرمايد: «خداوندا! بر محمد و خاندان او درود فرست و مرا نيز از سوی همسايگان و دوستان، آداب و رفتار صحيح نصيب فرما و از خوبی‌‏هایی که نزد آن‌هاست، بهره کامل‏تری برايم قرار ده... تا هم آن‌ها به وسيله من سعادتمند شوند و هم من به وسيله آن‌ها نيک‏بخت گردم.»

آن حضرت در بندی ديگر، اخلاق همسايه‌‏داری را اين گونه تبيين و از پروردگار مهربان توفيق رعايت آن‌ها را تقاضا می‌کند: «بار الها! به من توفيق ده همسايگان و دوستان بدکار را به نيکی پاداش دهم و از ستمگرشان با گذشت صرف‏ نظر کنم و درباره آن‌ها خوش‏گمان باشم و با ايشان به نيکويی رفتار کنم و عفيفانه چشم از خطای آنان بپوشم و با آن‌ها به فروتنی رفتار و با گرفتاران آن‌ها از روی مهربانی دل‌سوزی کنم و در نبودشان به آنان ابراز دوستی کنم، و خيرخواهانه به دوام نعمت آنان علاقه‌‏مند باشم و آنچه را بر خويشان خود لازم می‌دانم، برای آن‌ها نيز لازم بدانم و هر چه را برای نزديکان خود رعايت می‌کنم، در مورد آن‌ها نيز رعايت کنم».