خورشید پشت ابر تاریخ؛ بررسی رویکرد تاریخی «التقویم المهدوی»

معرفت و آگاهی نسبت به امام زمان(عجل‌الله‌فرجه‌الشریف) از بنیادی‌ترین ضرورت‌های دین و ایمان است؛ چرا که شناخت ایشان، نه تنها شناخت یک شخصیت تاریخی، بلکه دریچه‌ای به درک حقیقت هدایت و نور الهی است. کتاب «التقویم المهدوی»، تألیف سیدمحمد قپانچی و یاسر صالحی، گامی ارزشمند در این مسیر است که با رویکردی ابتکاری، رویدادهای مرتبط با حضرت ولی عصر(عج) را از خلال احادیث معتبر و منابع تاریخی به ترتیب روز، ماه و سال گردآوری کرده است.

این اثر، با ارائه رویدادهای زمان حیات امام عصر(عج) و همچنین پیش‌بینی‌ها و نشانه‌های دوران ظهور، زمینه‌ای فراهم می‌آورد تا پژوهشگران و علاقه‌مندان به سیره مهدوی، نه تنها با جنبه‌های تاریخی حضرت آشنا شوند، بلکه شناختی عملی و رفتاری نسبت به جایگاه و وظایف خویش در مسیر هدایت الهی پیدا کنند. ارائه مستندات دقیق و ترتیب زمانی رویدادها، این کتاب را به مرجعی قابل اعتماد و بی‌همتا در عرصه مطالعات مهدویت تبدیل کرده است.

در زیارت مأثور، امام عصر(ارواحنا فداه) را «ربیعُ الأنام و نَضرةُ الأیّام» خوانده‌اند؛ یعنی «بهار انسان و شکوفایی روزگاران». ازاین‌رو، گفت‌وگو از آن امام همام، هماره روح‌بخش و زندگی‌ساز است.

آن حجت گرامی خدا «سفینةُ النّجاة» است؛ ازاین‌رو، در توفان‌های مهلک روزگار، کشتی نجاتی برای آدمیان به‌شمار می‌آید؛ چنان‌که در زمان‌های پیشین، کشتی نوح(علیه‌السلام) رهایی‌بخش توفان گسترده آن عصر بود و حضرتش «عینُ الحیاة» است؛ پس هر که جاودانگی می‌جوید، باید راه او را بپوید، بر این در بماند و پای از آن نکشد.

روشن است که لازمه پویش صحیح این راه آسمانی، دستیابی به معرفتی استوار، مبتنی بر بینشی درست و دانشی مطمئن است. این گفتار، در همین راستا، به معرفی کتابی ابتکاری می‌پردازد؛ بدان امید که در آستان آسمان‌سایه حضرتش مقبول افتد.

درباره امام مهدی(عجل‌الله‌فرجه‌الشریف)، از نواحی گوناگون، کتاب‌ها و مقالات بسیاری نگاشته شده است؛ تا آنجا که از فهرست‌های آنها، کتاب‌نامه‌هایی مستقل پدید آمده است. در این میان، هر از چندی کتاب‌هایی با رویکردی ابتکاری در این عرصه رخ می‌نماید که معرفی آنها، کمترین ادای دین و سپاسی است در حق کوشندگان این راه آسمانی.

از سوی دیگر، معرفت صحیح مهدوی از معبر چنین منابعی می‌گذرد؛ ازاین‌رو، شناخت آنها ضرورتی گریزناپذیر است؛ چنان‌که رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در حدیثی بسیار معتبر فرمود: «مَن ماتَ و لَم یَعرِف إمامَ زمانِه ماتَ میتةً جاهلیّة».

مرگِ جاهلی، یعنی مرگی در فضایی بی‌بهره از تابش نور دین؛ ادامه‌ای از زندگی جاهلی. بدین معنا که برای رهایی از زندگی جاهلی ـ که نور اسلام، ایمان و هدایت بر آن نتابیده است ـ باید معرفت نسبت به امام زمان(عج) خویش را به دست آوریم؛ در غیر اینصورت پیامدهای نداشتن این معرفت، بسیار سخت و تحمل‌ناپذیر خواهد بود.

این نکته نیز دانستنی است که معرفت، گونه‌ای از دانش است که برای اهل آن مسئولیت می‌آورد، نه دانشی صرفاً خشک و عاری از مسئولیت. ازاین‌رو، ممکن است فردی از نظر کمیت دانستنی‌ها درباره امام عصر(عج)، در جایگاهی بالا باشد، اما از معرفتی اندک برخوردار باشد؛ چنان‌که عکس آن نیز امکان‌پذیر است.

به عبارت دیگر، میان معرفت مهدوی و دانش مهدوی تلازمی وجود ندارد. دانش مهدوی، همچون دیگر دانش‌ها، دارای ضوابط شناخته‌شده خود است؛ اما معرفت، از باور قلبی و رفتار فرد شناخته می‌شود. ازاین‌رو، هرچه کسی امام عصر(عج) را در صحنه زندگی خویش حاضر و ناظر ببیند، به توفیق الهی، از معرفت بیشتری بهره‌مند شده است.

از همین توضیح برمی‌آید که معرفت می‌تواند در طول زمان، کم یا زیاد شود و این امر به میزان قدردانی و شکر نعمت از سوی انسان بازمی‌گردد. ناسپاسی نعمت‌های الهی، به‌ویژه نعمت والای معرفت، سبب کاهش آن خواهد شد.

زندگی امام عصر(ارواحنا فداه)، تحت‌الشعاع غیبتی قرار گرفته است که نزدیک به هزار سال به درازا کشیده و ازاین‌رو، گزارش‌هایی همانند آنچه از زندگی امامان پیشین در دست است، درباره ایشان وجود ندارد. همین محدودیت، بهانه‌ای به دست برخی گویندگان داده است تا حضور تاریخی آن امام همام را به‌کلی انکار کنند.

باید به این‌گونه افراد گفت: آیا درباره صاحبان مناصب عادی بشری می‌توان گزارش‌های روزانه داشت تا وجود آنان را بر پایه حضور تاریخی اثبات کرد؟ نهایت آنچه درباره چنین مقامات بشری می‌توان بدان دست یافت، مدیریتی است که آن شخصیت بر کار خود اعمال می‌کند.

تفاوت مسئله امام عصر(عج) با این مثال در آن است که مدیریت یک مدیر بشری، ظاهری و قابل مشاهده برای همگان است؛ اما تأثیر وجود و هدایت امام زمان(عج)، تأثیری معنوی است که تنها با چشم دل می‌توان آن را دید. این همان تأثیری است که به خورشید پشت ابر تشبیه شده است.

به هر حال، معنای غیبت حضرتش همان است که در روایتی معتبر از امام صادق(علیه‌السلام) آمده است: «یَرَونَهُ و لا یَعرِفونَهُ». انصاف باید داد؛ آیا لازمه ایفای نقش در همه موارد آن است که فرد مورد نظر شناخته شود؟

شیخ صدوق در نگارش کتاب ارجمند و جاودانه «کمالُ‌الدین و تمامُ‌النعمة» این هدف اصلی را دنبال می‌کند که نشان دهد غیبت از امت، در سیره پیامبران، پیشینه‌ای دیرینه دارد. این محدث گرانسنگ سده چهارم، در این کتاب، غیبت پیامبران پیشین همچون حضرات ادریس، نوح، صالح، ابراهیم، موسی و عیسی(علیهم‌السلام) را بر پایه روایات معتبر اثبات می‌کند؛ آنگاه نتیجه می‌گیرد که اگر غیبت آن پیامبران از امت خویش در برهه‌ای از زمان، خدشه‌ای به نبوت آنان وارد نکرده است، غیبت امام مهدی(عج) نیز خدشه‌ای به امامت حضرتش وارد نمی‌سازد.

شیخ صدوق، دوره زمانی هجرت رسول خدا(ص) از مکه به مدینه را ـ که بنا بر گزارش‌های تاریخی و روایات، دوازده روز به طول انجامیده است ـ به‌عنوان نمونه‌ای از غیبت رسول خاتم(ص) یاد می‌کند؛ زیرا در این فاصله، عموم مردم از مکان و محل اقامت پیامبر(ص) بی‌خبر بودند و با این همه، نبوت حضرتش دچار خدشه نشد. در این دوره، تنها افراد معدودی از محل اقامت پیامبر(ص) آگاهی داشتند که برای حفظ جان حضرتش، این آگاهی را با دیگران در میان نمی‌گذاشتند.

شیخ صدوق توضیح می‌دهد که اگر غیبت برای پیامبر(ص) در آن چند روز مجاز بوده است، برای جانشین ایشان نیز مجاز خواهد بود و امامت آن جناب را زیر سؤال نمی‌برد. به بیان دیگر، در چنین مواردی، کوتاهی یا بلندی زمان غیبت مطرح نیست؛ بلکه مهم آن است که غیبت، حجت خدا را از حجیت نمی‌اندازد.