تبیین آیاتالاحکام؛ کلیدی برای فهم دقیق فقه قرآنی
حجتالاسلام حمید الهیدوست با اشاره به تجربههای مکرر خود در تدریس فقهالقرآن گفت: این اثر با هدف تبیین مبانی، اصول و روششناسی آیاتالاحکام تألیف شده است تا زمینه فهم دقیقتر فقه قرآنی و پرهیز از خطاهای استنباطی برای دانشجویان و طلاب فراهم شود.
قرآن کریم در جایگاه متن بنیادین اندیشه و عمل مسلمانان، همواره خاستگاه اصلی شکلگیری نظام فقهی و حقوقی اسلام بوده است؛ اما فهم فقهی آیات قرآن، بدون داشتن مبانی و نگاه روشمند میتواند به برداشتهای جزئینگر، سلیقهای یا حتی متعارض بینجامد. آیاتالاحکام بهمثابه نقطه تلاقی وحی و زندگی اجتماعی، نیازمند قرائتی هستند که هم به قواعد اجتهادی وفادار باشد و هم از ظرفیتهای تفسیری قرآن غفلت نکند.
در چنین فضایی، پرداختن به مباحثی همچون روششناسی فقه قرآنی، تمایز آیات فقهی و اخلاقی، نقش علوم اسلامی در استنباط، توجه به سیاق آیات و بهرهگیری از فقه مقارن، نه موضوعی حاشیهای، بلکه ضرورتی علمی برای پاسخگویی به نیازهای فکری و حقوقی روزگار معاصر بهشمار میآید. کتاب «درآمدی بر آیاتالاحکام» با چنین نگاهی میکوشد تا پیش از ورود به جزئیات احکام، ذهن مخاطب را به مبانی و کلیات این دانش مجهز کند؛ رویکردی که میتواند مسیر فهم دقیقتر فقه قرآنی را برای دانشجویان، طلاب و پژوهشگران هموار کند و به غنای گفتمان علمی در این حوزه بیفزاید. در این زمینه، خبرنگار ایکنا از اصفهان در گفتوگو با حجتالاسلام حمید الهیدوست، نویسنده کتاب «درآمدی بر آیاتالاحکام» به موضوع و محتوای این کتاب پرداخته است که متن آن را در ادامه میخوانیم. این اثر به تازگی در 439 صفحه و شمارگان 500 نسخه، در انتشارات نور الحیات اصفهان چاپ و منتشر شده است.
ایکنا ـ ایده اصلی تألیف کتاب «درآمدی بر آیاتالاحکام» از کجا شکل گرفت و چه خلئی را هدف قرار میدهد؟
اینجانب بارها تدریس آیاتالاحکام یا فقهالقرآن را برعهده داشتهام، از اینرو به این نتیجه رسیدم که تدریس این رشته، نیازمند آگاهی از مبانی و اصول کلی این علم است تا مسیر فراگیری برای دانشپژوهان آسانتر شود.
ایکنا ـ چرا شناخت مبانی و کلیات آیاتالاحکام برای فهم درست فقه قرآنی ضروری است؟
بهطور اصطلاحی، روششناسی هر علم که شامل پیشفرضها یا مبانی، اصول و قواعد، شناخت منابع و ابزارها و همچنین آسیبشناسی آن علم است، به فراگیر کمک میکند تا با آمادگی و اشراف بیشتری به آن حوزه بپردازد و از ارتکاب اشتباهات مصون بماند.
ایکنا ـ در این کتاب به منابع شیعه و اهل سنت بهصورت همزمان پرداختهاید؛ این نگاه مقارن چه دستاوردی برای مخاطب دارد؟
در بخشی از کتاب (برای نمونه، صفحات ۱۸۲ تا ۲۰۰) به این موضوع پرداخته شده است تا اگر نوآوریای در آثار اهل سنت مشاهده میشود، از آن آگاه شویم. افزون بر این، در تعارض روایات تفسیری واردشده ذیل یک آیه، شناخت دیدگاههای اهل سنت برای توجیه روایت معارض موافق با آنان ضروری است.
ایکنا ـ تفاوت آیات اخلاقی و آیات فقهی چه اهمیتی در برداشت صحیح از قرآن کریم دارد؟
در بیان تفاوت آیات اخلاقی و آیات فقهی باید گفت آیات فقهی صرفاً به قانون و حکم شرعی، اعم از تکلیفی یا وضعی میپردازد؛ اما آیات اخلاقی به ریشهیابی رفتار، شناخت علتها و نیز نتایج اعمال توجه دارد و آنها را تحلیل میکند. افزون بر این، برخی اخلاق را صفت نفسانی در حد ملکه، یعنی صفتی راسخ میدانند؛ در حالیکه فقه فقط به بیان حکم رفتار بسنده میکند.
ایکنا ـ نقش علوم اسلامی در استنباط آیاتالاحکام تا چه اندازه در اجتهاد فقهی تعیینکننده است؟
نقش علوم اسلامی، مانند اصول فقه، قواعد فقهیه و آیاتالاحکام در کنار ادبیات عرب، در استنباط احکام، بهویژه در تفسیر آیات مشکله تأثیرگذار است. البته تعیین میزان دقیق این تأثیر ممکن نیست، اما فقیه این نقش را بهخوبی و بهصورت عملی احساس میکند.
ایکنا ـ پرداختن به قواعدی مانند سیاق، چه کمکی به پرهیز از برداشتهای سلیقهای از آیات فقهی میکند؟
موضوع سیاق، بحثی گسترده است. در کتاب «کلیدهای تفسیر قرآن» (صفحات ۱۰۸ تا ۱۱۳)، انواع سیاق، از جمله سیاق مفسر، سیاق محدِّد، سیاق صارف، سیاق معین و سیاق مطبق یا تطبیقی تبیین و مواردی که سیاق نقش محدودکننده یا توسعهدهنده دارد، توضیح داده شده است.
ایکنا ـ بررسی حجیت خبر واحد فقهی در تفسیر آیاتالاحکام، چه چالشهایی پیش روی فقیهان قرار میدهد؟
حجیت خبر واحد در تفسیر آیاتالاحکام تقریباً مورد اتفاق نظر قرار دارد؛ آنچه بیشتر محل چالش و اختلاف است، نقش خبر واحد در تفسیر غیر آیاتالاحکام است.
ایکنا ـ فقه مقارن چه جایگاهی در این کتاب دارد و چرا توجه به آن امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
توجه به فتاوای مورد اختلاف میان شیعه و اهل سنت از دیرباز مورد توجه فقهای شیعه بوده است. کتاب «الخلاف» شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ ق) و «الاستبصار» وی که به توجیه روایات متعارض با توجه به فتاوای اهل سنت میپردازد، نمونهای از این رویکرد است. پیش از شیخ طوسی نیز مرحوم سید مرتضی (متوفای ۴۳۶ ق) در کتاب «الانتصار» به این موضوع توجه داشته است. با این حال، در حوزه آیاتالاحکام تطبیقی، کتاب مستقلی منتشر نشده بود و مباحث در قالب فقه مقارن مطرح میشد، تا اینکه در چند دهه اخیر، آثاری مستقل، از جمله کتابی به همت پژوهشکده باقرالعلوم منتشر شده است.
ایکنا ـ این اثر بیشتر برای چه گروهی از مخاطبان نوشته شده و پژوهشگران جوان چگونه میتوانند از آن استفاده کنند؟
مخاطبان این اثر، دانشجویان رشتههای علوم قرآن و حدیث، فقه و حقوق و همچنین طلابی هستند که به مباحث فقه قرآنی علاقهمندند.
ایکنا ـ مهمترین پیام یا دستاورد این کتاب برای فضای علمی و فقهی کشور چیست؟
پیام این اثر، تبیین بسترسازی نظام جمهوری اسلامی برای توسعه علوم اسلامی، در مسیر برپایی تمدن نوین اسلامی و پاسخگویی هرچه بهتر نظام اسلامی به نیازهای زمان است.
انتهای پیام
