خطبه شعبانیه نقشه راه بندگی در ماه رمضان است + فیلم
یک استاد دانشگاه با بیان اینکه ماه رمضان شهر الله است و ظرفیت بندگی در آن چند برابر میشود گفت: این شرافت به تنهایی انسان را بهرهمند نکرده و به کیفیت حضور انسان در این ماه بستگی دارد. او بر این باور است که برای حضور آگاهانه خطبه شعبانیه پیامبر(ص) نقشه راه بندگی در ماه رمضان است؛ جایی که پیامبر(ص) نیت صادق، طهارت دل، ورع، انس با قرآن و توجه به خلق را معیاری برای دینداری معرفی میکند، دینی که هم در خلوت فردی و هم در متن جامعه اثر میگذارد.
ماه مبارک رمضان در معارف اسلامی، صرفاً یک بازه زمانی برای امساک از خوردن و آشامیدن نیست؛ بلکه در روایات، از آن بهعنوان ماه ضیافت الهی یاد شده است؛ ضیافتی که در آن، خداوند متعال بندگان خود را به میهمانی رحمت، مغفرت و قرب دعوت میکند، اما هر ضیافتی، آداب و لوازم ورود دارد و میزان بهرهمندی مهمانان، به میزان آمادگی و رعایت همین آداب وابسته است. از همینرو این پرسش اساسی مطرح میشود که ورود به ضیافت الهی رمضان چه ادبی میطلبد و انسان مؤمن با چه آمادگی روحی و معرفتی باید به استقبال این ماه برود؟
با همین دغدغه سرویس اندیشه ایکنا در آخرین روز ماه شعبان به سراغ محسن احتشامینیا، استاد دانشگاه رفته تا پیرامون این موضوع گفتوگو کند.
احتشامینیا بر این باور است که ماه مبارک رمضان صرفاً یک مقطع زمانی عبادی نیست، بلکه «ضیافت الهی» است؛ ضیافتی که ورود به آن، همچون ورود به حرم، آداب و آمادگی میطلبد. از نگاه او، مسئله اصلی در رمضان نه اصل دعوت ـ که همگانی است ـ بلکه کیفیت حضور انسان در این میهمانی است. هر کس به اندازه معرفت، نیت و آمادگی درونی خود از این ماه بهره میبرد.
به اعتقاد او، خطبه شعبانیه نقشه راه این ورود آگاهانه را ترسیم کرده است. پیامبر اکرم(ص) در این خطبه، رمضان را ماه خدا معرفی میکنند و آداب آن را برمیشمرند: طهارت قلب، پرهیز از گناه، مراقبت از زبان و رفتار، انس با قرآن همراه با تدبر، دعا و توجه به نیاز دیگران. او بر پیوند جداییناپذیر خودسازی و جامعهسازی دست میگذارد و میگوید ماه رمضان آمده تا انسانی بسازد که اصلاح درونش در رفتار اجتماعی او نمایان شود؛ انسانی که هم دلش پالایش شده و هم حضورش در جامعه منشأ خیر است. ثمره واقعی این ماه، تربیت انسانی است که پس از رمضان نیز با همان ادب، آگاهی و مسئولیتپذیری زندگی کند.
مشروح بخش نخست این گفتوگو را در ادامه میخوانیم و میبینیم:
ایکنا - شاید بهتر باشد گفتوگو را از این نقطه آغاز کنیم که معمولاً گفته میشود «ماه رمضان آمد»، اما وقتی دقیقتر نگاه میکنیم، میبینیم اهل معرفت حتی به همین عبارت نیز به گونهای دیگر مینگرند. در تعابیر این بزرگان، مسئله صرفاً «آمدن» ماه نیست، بلکه این ما هستیم که به این ماه «وارد» میشویم، لذا هر ورودی، آداب و ادبِ حضوریِ خاص خود را دارد. از آنجا که ما برای فهم زندگی به ثقلین هدایت شدهایم، این دو منبع قرآن و سیره، چه تصویری از ورود به ماه مبارک رمضان برای ما ترسیم میکنند؟
بزرگان لغت و اهل اصطلاح گفتهاند که «آداب»، جمع «ادب» است و ادب به معنای یک بیان لفظی یا یک رفتار و عملِ مناسب است که باید در جای درست و به شکل صحیح به کار گرفته شود. با این تعریف و تعبیر، هر کار خوبی در دنیا آداب خاص خود را دارد و انسان نمیتواند بدون رعایت آداب وارد کارهای نیک شود. طبیعتاً مسائل دینی نیز از این قاعده کلی مستثنی نیست؛ بلکه اساساً میتوان گفت دین و مجموعه دین، خود مجموعهای از آداب است. بهویژه در اسلام که هم به دنیا توجه شده و هم به آخرت، هم به حوزههای فردی و اصلاح نفس پرداخته شده و هم به حوزههای اجتماعی؛ قاعدتاً آداب، سراسر دین ما را فراگرفته است. این آداب در قرآن کریم و در روایات اهل بیت(ع) که ما افتخار شیعه بودن این بزرگواران را در کارنامه اعتقادی خود داریم بهروشنی و فراوانی وجود دارد. جایجای قرآن و احادیث ما سرشار از این آداب و دستورهاست؛ دستورهایی که فقط از انسان میطلبد اندکی صبر، تحمل، تدبر و دقت داشته باشد و آنها را در مسیر زندگی خود به کار گیرد.
ماه مبارک رمضان، فرصت بسیار مناسبی است برای اینکه انسان قدری بیشتر به نفس خود تأمل کند و به این حیات زودگذر دنیایی توجه نشان دهد؛ اینکه دنیا با چه سرعتی در حال گذر است. امیرالمؤمنین(ع) در نهجالبلاغه تعبیری دارند که به نظر من یکی از بهترین تعابیر در این زمینه است؛ آنجا که میفرمایند: «نَفَسُ المَرءِ خُطاهُ إلی أَجَلِهِ»؛ یعنی همین نفسی که انسان میکشد، گامهایی است که او را به مرگ نزدیک میکند. «نَفَسُ المَرءِ» جمعِ «خُطوة» است؛ یعنی گام. به این معنا که من و شما و همه انسانها، هر لحظه که نفس میکشیم، در واقع یک قدم به مرگ نزدیکتر میشویم.
مرگ حقیقتی است که گریزی از آن نیست و این نکتهای است که باید همواره مورد توجه همه عقلای عالم قرار گیرد؛ چرا که دیر یا زود، همه ما از دنیا خواهیم رفت. بنابراین شایسته است که انسان با کارنامهای درخشان و با حیاتی پربار به تعبیر قرآن، «حیات طیبه» زندگی خود را آغاز کند و به پایان برساند. در این میان، ماه مبارک رمضان بهگونهای ویژه این مسیر را برای ما تسهیل و هموار میکند.
یکی از دستورالعملهای بسیار زیبا و راهگشایی که در آثار و احادیث ما وجود دارد، خطبهای است که به «خطبه شعبانیه» معروف شده است؛ به این جهت که پیامبر اکرم(ص) این خطبه را در اواخر ماه شعبان ایراد فرمودهاند. از سیاق روایت نیز چنین برمیآید که این سخنرانی مربوط به اواخر عمر مبارک پیامبر بوده و در حقیقت، یک پیشدرآمد و مقدمهای است برای آمادهسازی مسلمانان جهت ورود به ماه مبارک رمضان.
ما در طول سال، بهویژه سه ماه داریم که ارتباط بسیار نزدیک و پیوستهای با یکدیگر دارند و پشت سر هم قرار گرفتهاند: ماه رجب، ماه شعبان و ماه مبارک رمضان. در تعابیر اهل بیت(ع) آمده است که ماه رجب، ماه امیرالمؤمنین(ع) است؛ ماه شعبان، ماه پیامبر اکرم(ص) است و ماه رمضان، ماه خداست. به همین دلیل در روایات از ماه رمضان با عنوان «شهرالله» یاد شده است؛ «شهر» به معنای ماه و «شهرالله» یعنی ماه خدا. در مقابل، ماه شعبان «شهر رسولالله» و ماه رجب «شهر امیرالمؤمنین» دانسته شده است. این تعابیر نشان میدهد که این سه ماه، پیوستگی و انسجام عمیقی با یکدیگر دارند. بزرگان ما در گذشته، به ویژه اهل تقوا و سلوک، این پیوستگی را عملاً درک کرده بودند؛ بهگونهای که بسیاری از آنان، ماه رجب و ماه شعبان را به روزهداری میگذراندند تا خود را برای ورود شایسته و آگاهانه به ماه مبارک رمضان آماده کنند.
این خطبه را به شش فراز تقسیم کردهام که هر کدام از این فرازها، یک نخ تسبیح مشترک دارد و وحدت رویهای را دنبال میکند؛ وحدتی که هم ناظر به خودسازی انسان است و هم به جامعهسازی. این دو، از هم قابل تفکیک نیستند؛ چرا که فردسازی بدون توجه به جامعه و جامعهای که در آن انسانهای صالح و درستکردار پرورش نیافته باشند، هیچکدام به تنهایی راهگشا نخواهند بود. فرد و جامعه مکمل یکدیگرند و دین نیز دقیقاً همین را از ما میخواهد.
خطبه با این عبارت آغاز میشود که پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: «أیها الناس»؛ ای مردم جالب است که حضرت خطاب را عام انتخاب میکنند و میفرمایند «مردم»، نه گروه یا قشر خاص؛ یعنی محتوای این خطبه، مربوط به همه انسانهایی است که میخواهند وارد مسیر خودسازی شوند. سپس میفرمایند: «قد أقبل إلیکم شهرالله بالبرکة و الرحمة و المغفرة»؛ ماه خدا به سوی شما آمده است، ماهی که در آن برکت، رحمت و مغفرت وجود دارد. در ادامه میفرمایند: «شهرالله أفضل الشهور»؛ این ماه، بهترینِ ماههاست. «أیامه أفضل الأیام»؛ روزهایش بهترین روزهاست. «لیالیه أفضل اللیالی»؛ شبهایش بهترین شبهاست. «ساعاته أفضل الساعات» و حتی ساعتها و لحظههایش نیز بهترین لحظههاست. یعنی در این ماه، لحظه به لحظه، روز به روز و شب به شب، همه چیز دارای ارزش و ظرفیت ویژه است و انسان باید تلاش کند بیشترین بهره را از این زمانها ببرد.
به طور مثال انسانی که در هوای آلوده و فضای دودآلود زندگی میکند، هر لحظه در معرض خفگی است؛ اما به محض اینکه وارد یک فضای باز، پاک و لطیف میشود، سعی میکند عمیق نفس بکشد و ششهای خود را از هوای پاک پر کند. ماه مبارک رمضان دقیقاً چنین فرصتی برای انسان است؛ فرصتی برای نجات از آلودگیهای روزمرگیِ زندگی عادی که متأسفانه گرفتار انواع و اقسام مشغلهها و آسیبها شدهایم. تأکید پیامبر بر ساعات و لحظات این ماه، دقیقاً ناظر به همین معناست.
سپس حضرت میفرمایند: «هو شهر دُعیتم فیه إلی ضیافة الله»؛ ماهی است که در آن، شما به ضیافت و مهمانی خدا دعوت شدهاید. همه انسانها دوست دارند در ضیافتهای رسمی و مهم شرکت کنند و آن را برای خود یک توفیق بزرگ میدانند؛ حال اینجا سخن از ضیافتی است که خدای متعال برای همه انسانها قرار داده و همه را به آن دعوت کرده است. کارت دعوت این ضیافت، همین خطبه نورانی پیامبر اکرم است که به ما بشارت میدهد: «و جُعلتم فیه من أهل کرامة الله»؛ شما در این ماه، جزو کسانی قرار گرفتهاید که کرامت الهی شامل حالشان میشود و خداوند با نگاه لطف و عنایت به آنها مینگرد.
در ادامه، حضرت تعبیری میفرمایند که تأییدکننده همان تقسیمبندی ساعات، روزها و شبهای این ماه است: «أنفاسکم فیه تسبیح». تعبیری بسیار زیبا؛ یعنی نفسهایی که شما در این ماه میکشید، تسبیح محسوب میشود. تسبیح یعنی انسان با تمام وجود، خدا را حمد و ستایش کند. توفیق ویژهای که در این ماه نصیب انسان میشود این است که حتی نفس کشیدن او نیز رنگ عبادت میگیرد؛ هر نفسی که میکشید، یک تسبیح الهی به حساب میآید.
در ادامه میفرمایند: «نومکم فیه عبادة»؛ خواب شما در این ماه عبادت است، و «عملکم فیه مقبول»؛ اعمال شما در این ماه مورد قبول درگاه الهی قرار میگیرد. واقعاً کجا، چه زمانی و در چه شرایطی چنین فرصتی برای انسان فراهم میشود که حتی امور طبیعی زندگی او نیز در شمار عبادت و مقبولیت الهی قرار گیردخارج از ماه مبارک رمضان، بهسختی میتوان از چنین فرصتی بهره گرفت؛ انگار در این ماه برای همه اعمال انسان یک ضمانتنامه اجرا صادر شده است. یعنی اگر ما به همین دستورالعملهایی که پیامبر اکرم(ص) در این خطبه نورانی و شریف ارائه فرمودهاند عمل کنیم، یا دستکم نسبت به آنها توجه و التفات داشته باشیم، تمام این برکات و همه این مغفرتها، بدون کمترین هزینهای، برای همه انسانها در کارنامه اعمالشان ثبت میشود.
ایکنا- در ادعیه ماه رمضان شاهد دعای عمومی برای همگان هستیم این موضوع نشان دهنده وجه اجتماعی این ایام مبارک است، چرا توجه به دیگری این چنین توصیه شده است؟
در ماه مبارک رمضان، از مؤمنان خواسته شده است که نسبت به یکدیگر تسهیلگر باشند و تخفیف قائل شوند؛ چه در جایگاه مدیریتی و مسئولیتی باشند و چه در روابط روزمره اجتماعی. اگر کسی مسئولیتی بر عهده دارد مانند یک مدیر یا رئیس، شایسته است با مردم مدارا کند و زمینهای فراهم آورد تا آنان در این ماه بتوانند توجه بیشتری به عبادت و اعمال معنوی خود داشته باشند. در خطبه نورانی پیامبر اکرم(ص) آمده است که هرکس در این ماه به دیگران تخفیف دهد و کار آنان را آسان بگیرد، خدای متعال نیز در روز قیامت حساب او را آسان خواهد گرفت. تعبیر پیامبر(ص) این است که «خَفَّفَ اللهُ عَنهُ الحِساب»؛ یعنی خداوند در محاسبه اعمال او تخفیف ویژه قائل میشود. همچنین تأکید شده است افرادی که در ماههای دیگر نسبت به همسر، خانواده، همسایه یا اطرافیان خود تندی و بدرفتاری داشتهاند، در این ماه از این رفتارها دست بکشند.
در مقابل، اگر کسی در این ایام به یتیمان اکرام کند، خداوند نیز در روز قیامت به شکلی ویژه با او رفتار خواهد کرد. پیامبر اکرم(ص) میفرمایند هر عمل خیری چه کوچک و چه بزرگ که در این ماه انجام شود، میتواند سبب نجات انسان از آتش جهنم گردد. خدای متعال در ماه رمضان، پاداش اعمال واجب را نیز چندین برابر قرار داده است؛ بهگونهای که انجام یک عمل واجب، هفتاد برابرِ همان عمل در دیگر ماههای سال پاداش دارد.
پیامبر(ص) راههایی برای سنگینشدن کفه اعمال نیک معرفی میکنند و میفرمایند: کسی که میخواهد میزان حسناتش در روز قیامت افزایش یابد، صلوات بر محمد و آل محمد را زیاد بفرستد؛ چراکه این ذکر، کفه اعمال نیک او را سنگین میکند. همچنین اگر کسی در این ماه حتی یک آیه از قرآن را تلاوت کند، ثواب ختم کامل قرآن برای او نوشته میشود؛ نکتهای بسیار قابل توجه که جایگاه ویژه قرآن در ماه رمضان را نشان میدهد.
در ادامه، حضرت میفرمایند: «و دعاؤکم فیه مستجاب»؛ دعاهای شما در این ماه مستجاب است. یعنی هر کسی در این ماه برای خودش، خانوادهاش، فرزندانش و حتی برای جامعهاش دعا کند، این دعاها مورد اجابت قرار میگیرد. بنابراین نباید از دعا کردن در این ماه شریف غافل شد؛ هرچه میتوانیم دعا کنیم. حتی دعا میتواند به یک صلوات ختم شود. در روایات اهل بیت(ع) آمده است که در کفه میزان روز قیامت، هیچ عملی به اندازه صلوات بر محمد و آل محمد وزن و سنگینی ندارد.
نکته دیگری که در روایات بسیار بر آن تأکید شده، خدمت به خلق خداست. تا میتوانیم در این ماه به مردم خدمت کنیم. جالب است که در روایات، کمتر دیدهام این دو مفهوم به این شکل در کنار هم قرار گرفته باشند: از یکسو، صلوات بر محمد و آل محمد که در کفه میزان، سنگینی فوقالعادهای دارد و به تعبیر روایات، خروارها آتش دوزخ را با یک ذکر خاموش میکند؛ و از سوی دیگر، خدمت به خلق خدا. این خدمت هم لزوماً نباید گسترده و بزرگ باشد؛ هرچند هرچه دامنه آن وسیعتر باشد، ثواب آن هم بیشتر خواهد بود. اما هر کس در جایگاه خودش میتواند خدمت کند؛ راننده تاکسی یکگونه، قصاب یکگونه، کارمند یکگونه. هر کسی در موضع و مسئولیت خودش میتواند مصداق خدمت به خلق باشد و در کنار آن، دعا کند؛ چرا که دعاهایش در این ماه مستجاب است.
در فرهنگ دینی و اهلبیتی ما، نیت جایگاه بسیار مهمی دارد. در فرمایش معروف پیامبر اکرم (ص) آمده است: «إنما الأعمال بالنیات»؛ اعمال به نیتها سنجیده میشوند. نیت در واقع هسته مرکزی عمل است. جالب است که از نظر لغوی نیز، واژه «نیت» با «نبات» همریشه دانسته شده است؛ یعنی همان هستهای که در دل میوه قرار دارد و منشأ رشد، باردهی و ثمر دادن درخت میشود. نیت نیز چنین نقشی در عمل انسان دارد.
از اینرو، نیت صادق اهمیت بنیادین دارد و دعاها و درخواستهای ما باید بر اساس همین نیت صادق شکل بگیرد. در کنار آن، حضرت بر قلوب طاهره تأکید میفرمایند؛ یعنی دلهای خود را در این ماه پاک کنیم. پاک از چه؟ پاک از رذایل اخلاقی، از آلودگیها، از کینهها و از هر آنچه شیطان گاه در دل انسان ایجاد یا تشدید میکند. باید تلاش کنیم قلب خود را واقعاً تطهیر کنیم و خود را برای ورود به این ماه مبارک آماده سازیم.
در ادامه، حضرت میفرمایند اگر شما این مسیر را طی کنید، خداوند توفیق روزه گرفتن را به شما عطا خواهد کرد. یعنی شرط ورود حقیقی به این ماه عزیز، صدق نیت و طهارت قلب است تا انسان شایستگی توفیق روزهداری را پیدا کند. میتوان اینگونه تعبیر کرد که برگه اجازه ورود به این ضیافت عظیم الهی، همین است: نیت صادق و قلب طاهر.
در واقع، نخستین گام ورود به ماه مبارک رمضان، نیت است؛ آن هم نیت به معنای وسیع کلمه. یعنی انسان باید نیت خود را از شائبههای مادی و خودخواهانه پاک کند، آن را خالص و صادق سازد و قلب خود را تطهیر کند تا حقیقتاً وارد این مهمانی الهی شود. در اینجا لازم است به یک نکته هم اشاره کنم: ممکن است برخی افراد به دلیل بیماری، سفر یا عذر شرعی نتوانند روزه بگیرند؛ این مسئله اشکالی ندارد. مهم آن آمادگی درونی برای ورود به این ماه است. همان دو شرط اولیه، یعنی نیت صادق و قلب طاهر، بلیت ورود به این ماه مبارک محسوب میشود.
ایکنا - ما اکنون در آستانه ماه مبارک رمضان هستیم، چه کنیم که بتوانیم از فیوضات این ماه بهرهمند شویم؟
در ادامه، حضرت به نکته دیگری اشاره میکنند و میفرمایند اگر میخواهید از فیوضات این ماه بهرهمند شوید، پس از صدق نیت و طهارت قلب، خداوند به شما توفیق روزهداری و نیز توفیق تلاوت قرآن را عطا میکند. سپس میفرمایند: «و تلاوة کتابه». متأسفانه بسیاری از ما مسلمانان و شیعیان، از این کتاب الهی که در اختیارمان است و همهجا بهراحتی یافت میشود، بهره کافی نمیبریم؛ یا گاهی اصلاً از آن استفاده نمیکنیم.
در حالی که قرآن، کتابی انسانساز و جامعهساز است. همه آنچه در طول تاریخ، فلاسفه، عرفا، متکلمان، فقها و بزرگان درباره انسان، دنیا و آخرت گفتهاند، در آیات قرآن بهنحوی وجود دارد و به ما آموزش داده میشود؛ از مسائل فردی و اخلاقی گرفته تا اجتماع، سیاست و اقتصاد. بدون اغراق میتوان گفت قرآن بهعنوان آخرین کتاب الهی و آنچه در روایات از آن به عهد خدا و پیماننامه الهی تعبیر شده، در اختیار ماست و ماه مبارک رمضان فرصت ویژهای است برای بهرهبرداری جدی از آن.
