جایگاه قرآن در قرآن
در سالهای اخیر، با افزایش شبهات درباره وحی، بهویژه از سوی جریانهای نوظهور که میکوشند با نگاهی سطحی و غیرعالمانه جایگاه قدسی قرآن را فرو بکاهند، ضرورت بازخوانی نگاه خود قرآن به قرآن بیش از گذشته آشکار شده است.
قرآن کتابی نیست که تنها احکام و اخلاق را عرضه کند؛ بلکه خود، درباره حقیقت خویش سخن گفته است. قرآن، همانگونه که انسان را به تأمل درباره هستی و انسان و جامعه دعوت میکند، مخاطب را به شناخت ماهیت، ساختار، هویت و سرچشمه وجودی خود نیز فرامیخواند؛ و این مهم دقیقاً همان جایی است که موضوع «جایگاه قرآن در قرآن» معنا مییابد.
در سالهای اخیر، با افزایش شبهات درباره وحی، بهویژه از سوی جریانهای نوظهور که میکوشند با نگاهی سطحی و غیرعالمانه جایگاه قدسی قرآن را فرو بکاهند، ضرورت بازخوانی نگاه خود قرآن به قرآن بیش از گذشته آشکار شده است. در همین راستا، زهرا امیری، از طلاب حوزه علمیه خواهران لرستان در یادداشتی با عنوان «جایگاه قرآن در قرآن» تلاش کرده این حقیقت ناب را از دل آیات الهی استخراج کند؛ حقیقتی که سخن از الهی بودن کتاب، اصالت وحی، و اعجاز جاودانه آن دارد.
وحی؛ ریشه فهم قرآن
امیری در آغاز یادداشت فهم قرآن را بدون فهم وحی ناممکن میداند. او تأکید میکند که وحی در ادبیات عرب و کاربرد قرآنی خود، نوعی انتقال معناست که با سرعت، خفا، هدایت و قطعیت همراه است. از اینروست که وحی در چهار سطح: اشاره پنهانی، هدایت غریزی، الهام، و وحی رسالی در قرآن به کار رفته است.
به بیان دیگر، قرآن از همان ابتدا وحی را نه فرآیندی مبهم و شاعرانه، بلکه شیوهای الهی، هدفمند و غیرقابل تردید معرفی میکند؛ شیوهای که در آن هم معنا و هم لفظ از سوی خداوند است.
بخش ارزشمند این یادداشت، مراجعه به دیدگاههای بزرگان اندیشه اسلامی است. امیری با استناد به آثار علامه طباطبایی، شهید مطهری، آیتالله سبحانی، آیتالله جوادی آملی، آیتالله معرفت و آیتالله مصباح یزدی نشان میدهد که: وحی امری کاملاً قدسی است و هیچ دخالت انسانی در تولید الفاظ قرآن وجود ندارد. قرآن نه تجربه شخصی پیامبر(ص) و نه برداشت ذهنی ایشان است؛ بلکه انتقال دقیق و بدون کموکاست کلام الهی است. پیامبر(ص) تنها دریافت، حفظ، ابلاغ و تبیین قرآن است، نه ایجاد متن و زبان آن. این نگاه همسو با آیات متعدد قرآن است که پیامبر(ص) را صرفاً «رسول» و «نذیر» معرفی میکنند، نه مؤلف یا خالق الفاظ.
یکی از محورهای مهم این یادداشت، دستهبندی اوصاف قرآن است. امیری این اوصاف را در چهار بخش اصلی تحلیل کرده که به این شرح است:
۱. اوصاف محتوایی قرآن مانند علم، فرقان، قیّم، صدق، برهان، بیان، بینه، حق، فصل، حکمت.این اوصاف نشان میدهند که محتوای قرآن، معیار سنجش حق از باطل و راهنمای مطمئن بشر است.
۲. اوصاف ساختاری و ظاهری قرآن
همچون قرآن، کلامالله، قول، مبین، مثانی، متشابه، عربی، تفصیل، بلاغ و بالغه.این بخش بیانگر آن است که ساختار الفاظ، نحو، نظم و چینش آیات نیز جلوهای از اعجاز الهی است.
۳. اوصاف اثرگذاری قرآن بر انسان
موعظه، شفا، نور، بصائر، هدایت، رحمت.قرآن در این اوصاف نه فقط «کتاب»، بلکه درمانگر جان، روشنکننده عقل و تربیتکننده انسان معرفی شده است.
۴. اوصاف عظمت قرآن
عظیم، ثقیل، کریم، احسنالحدیث، مبارک، مجید، عزیز، علی. این دسته اوصاف نشان میدهد که هیچ قدرتی توان مقابله با حقیقت قرآن را ندارد و کلام الهی همواره فراتر از توان بشر است.
پاسخ به شبهات؛ آیا الفاظ قرآن بشری است؟
در بخشی از این یادداشت، پژوهشگر لرستانی به شبههای قدیمی میپردازد: اینکه برخی میگویند معانی قرآن الهی است اما الفاظ آن بشری.
امیری با تحلیل دقیق، این ادعا را از سه مسیر رد میکند: برداشتهای مخاطبان اولیه قرآن: آنان هیچگاه احتمال دخالت انسان در الفاظ قرآن را مطرح نکردند.
ساختار فهم زبان انسانی: زبان ابزار است نه منشأ معنا؛ بنابراین الهی بودن معنا مستلزم الهی بودن لفظ است.
قراردادی بودن زبان: نمیتواند منشأ تردید باشد؛ چون خداوند با همان زبان قراردادی، کلام خویش را نازل کرده است.
قرآن خود با چند شیوه اعجاز خویش را اثبات میکند: تحدی به آوردن مثل قرآن، تحدی به ده سوره و یک سوره، تحدی به پیامبر(ص) بهعنوان آورنده قرآن.
این طلبه لرستانی معتقد است: قرآنکریم از دیرباز مورد تدبر علما و اندیشمندان اسلامی قرار گرفته و هر کسی به ظرفیت خود از این مائده ملکوتی بهره برده است وحی و کلامالله بودن قرآن مجید مباحثی هستند که سالهاست عدهای طرار خواستهاند آنرا به هوی و هوس اندیشه باطل خود آلوده نمایند.
وحی و کاربردهای آن از نظر لغتشناسی عرب نوعی تعلیم و آموزش است که اولاً سریع انجام میگیرد و ثانیاً مخفی و پنهان است و با توجه به تعریفهای این لغتشناسان میتوان گفت سرعت انتقال و پنهان بودن وحی از ویژگیهای وحی محسوب میشود که در راستای هدایت معنوی و تربیت بشر قرار دارد همچنین در آیات قرآن میتوان وحی را در چهار معنا و قسم اشاره پنهانی، هدایت غریزی، الهام وحیرسانی به وضوح دید.
نگارنده یادداشت در خاتمه نتیجه میگیرد که نمیشود با کلام الهی و وحی ربانی مخالفت کرد و آن را دستاورد بشر تلقی کرد و این اعتراف گوشهای از ابعاد و وجوه اعجازی قرآن کریم در طول قرون متمادی در بین اندیشمندان مسلمان و غیر مسلمان بوده و هست.
انتهای پیام
