قدر؛ شب تقرب به خداوند

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمسعود عمرانی، پژوهشگر دینی، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، درباره فلسفه شب قدر، اظهار کرد: شب قدر دارای چند بعد عمیق فلسفی از جمله ابعاد تکوینی، تشریعی و معنوی است. بُعد تکوینی به این معناست که این شب، شبی است که قرآن در آن نازل شده و به‌عنوان نقطه عطفی در تاریخ بشریت محسوب می‌شود. بُعد تشریعی نیز به معنای شبی است که احکام و مقادیر الهی برای سال آینده تقدیر می‌شود. اما بُعد معنوی به معنای فرصتی برای تقرب به خداوند و تغییر سرنوشت از طریق دعا و عبادت است که این نکته از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

وی با اشاره به آیات قرآنی مرتبط با شب قدر، افزود: «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» (سوره قدر، آیات ۱ تا ۳) و «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ» (سوره دخان، آیات ۳ و ۴)، از جمله آیاتی از قرآن هستند که به شب قدر می‌پردازند.

این پژوهشگر دینی سپس به احادیث مهم درباره شب قدر اشاره کرد و ادامه داد: درباره شب قدر احادیثی نیز نقل شده است؛ از جمله حدیث پیامبر(ص) که می‌فرمایند: «مَن قامَ لَیلَةَ القَدرِ إیماناً واحتساباً غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِه» و حدیث امام صادق(ع) که می‌فرمایند: «فی لیلة القدر یُقدِّرُ اللهُ تعالی الآجالَ والأرزاق».

عمرانی همچنین در پاسخ به پرسشی درباره تعیین سرنوشت انسان در شب قدر و منافات این مسئله با اراده انسان تصریح کرد: این موضوع به هیچ‌وجه با اختیار انسان منافات ندارد؛ زیرا بر اساس تعالیم اسلامی دو نوع تقدیر وجود دارد: نخست، تقدیر مُبرَم که قطعی و تغییرناپذیر است و دوم، تقدیر معلق که قابل تغییر خواهد بود. همچنین نقش اعمال انسان را در این زمینه نباید نادیده گرفت؛ چرا که سرنوشت بر اساس اعمال، نیت و دعاهای انسان تعیین می‌شود. البته عدالت الهی نیز حتمی است و مجازات تنها برای کسانی است که با اختیار کامل مرتکب عمل اشتباه شده‌اند.

وی همچنین به بیان تفاوت اعتقادات شیعه و اهل سنت در مسئله شب قدر پرداخت و تصریح کرد: در دیدگاه شیعه، زمان شب‌های قدر، شب‌های ۱۹، ۲۱ و ۲۳ ماه رمضان است که تأکید بیشتری بر شب بیست‌وسوم شده است. ویژگی‌های خاص این شب از نظر شیعیان شامل چند مورد می‌شود: نخست، حضور امام زمان(عج) در این شب؛ دوم، استحباب خواندن دعای جوشن کبیر؛ و سوم، تأکید بر احیا کردن این سه شب. مناسک نیز شامل خواندن قرآن، دعاهای خاص از جمله جوشن کبیر و دعای ابوحمزه ثمالی و نیز زیارت قبور ائمه است.

این پژوهشگر دینی درباره دیدگاه اهل سنت در خصوص شب قدر بیان کرد: در دیدگاه اهل سنت، شب‌های قدر همان شب‌های فرد دهه آخر رمضان هستند و البته بیشتر بر شب بیست‌وهفتم تأکید دارند. ویژگی‌های خاص این شب‌ها شامل تمرکز بر عبادت و قیام، تلاوت قرآن، استغفار و ذکر است. مناسک نیز شامل اعتکاف در مساجد، قیام‌اللیل و خواندن دعای معروف «اللهم إنك عفو تحب العفو فاعف عنی» خواهد بود.

عمرانی در پایان درباره تفاوت‌های اصلی دیدگاه شیعه و اهل سنت در باب شب قدر، افزود: این تفاوت‌ها شامل موارد مختلفی می‌شود. نخست اینکه در تعداد شب‌ها، شیعه به سه شب معتقد است، اما اهل سنت تمام شب‌های فرد دهه آخر رمضان را محتمل برای شب قدر می‌دانند. دومین مورد به مناسک خاص این شب برمی‌گردد؛ در اینجا باید گفت شیعیان دعاهای مخصوصی دارند. سومین مورد نیز اشاره به این دارد که در دیدگاه تشیع درباره شب قدر، بر خلاف دیدگاه اهل سنت، حضور معنوی ائمه مطرح است.