روزه؛ تمرین تقوا در مسیر رستگاری

حجت‌الاسلام سیدعلی سجادی‌زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا از خراسان رضوی در تبیین فلسفه و حکمت روزه در ماه مبارک رمضان با اشاره به مبانی قرآنی این فریضه الهی اظهار کرد: هر حکمی که خداوند در قرآن کریم بیان کرده یا در سنت پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) ابلاغ شده، در جهت صلاح و کمال خود بشر است. واجبات و مستحبات برای رشد انسان‌اند و محرمات نیز به دلیل مفاسدی است که به خود انسان بازمی‌گردد، بنابراین انسان از آن‌ها منع شده تا به خود آسیب نرساند.

وی با استناد به آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» افزود: در این آیه ابتدا خطاب به مؤمنان است؛ یعنی کسانی که خدا، پیامبر، قیامت و حیات ابدی انسان را باور دارند. انسان تنها به چند ده سال زندگی مادی محدود نیست، بلکه ابدیتی در پیش دارد و روزه برای چنین انسانی واجب شده تا به تقوا برسد.

سجادی‌زاده تقوا را روحیه خودنگهداری و قدرت مقاومت در برابر سقوط دانست و تصریح کرد: تقوا یعنی انسان در سراشیبی گناه ترمز داشته باشد و از آنچه موجب ضرر و سقوط او می‌شود خود را حفظ کند. روزه تمرینی برای این خویشتن‌داری است؛ انسان با خودداری از خوردن و آشامیدن حلال در زمانی معین، اراده خود را برای ترک حرام تقویت می‌کند.

وی با اشاره به حکمت‌های بیان‌شده در روایات افزود: در سنت پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع)، به‌ویژه در بیانات امام رضا(ع)، حکمت‌های فراوانی درباره روزه بیان شده که شامل آثار جسمی، روحی و اجتماعی آن است. حتی اگر کسی به آخرت ایمان نداشته باشد نیز می‌تواند آثار دنیوی این دستور الهی را در سلامت جسم و روح خود مشاهده کند، هرچند رکن اساسی روزه ایمان به آخرت است.

روزه در سایر ادیان

این استاد دانشگاه با اشاره به سابقه روزه در ادیان دیگر گفت: همان‌گونه که قرآن تصریح می‌کند، روزه در امت‌های پیشین نیز وجود داشته است. در آیین یهودیت، مسیحیت، زرتشت و حتی در برخی آیین‌های شرقی مانند هندوئیسم، اشکال مختلفی از روزه‌داری دیده می‌شود، هرچند به‌دلیل تحریف‌هایی که در برخی ادیان رخ داده، کیفیت و شرایط آن با روزه اسلامی متفاوت است.

وی افزود: در اسلام حدود روزه به‌روشنی تبیین شده است؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: «کُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیَامَ إِلَى اللَّیْلِ». بر این اساس از طلوع فجر تا شب باید از خوردن، آشامیدن و برخی امور دیگر خودداری کرد. افزون بر این، آداب روزه نیز بسیار مهم است؛ چشم باید از نگاه حرام، گوش از شنیدن گناه و زبان از دروغ، غیبت و تهمت دوری کند تا اثر معنوی روزه حفظ شود.

نقش روزه در خودسازی

سجادی‌زاده درباره تأثیر روزه بر خودسازی گفت: روزه یکی از مهم‌ترین ابزارهای تزکیه نفس است. انسان زمانی آزاد می‌شود که از بند هوای نفس و وسوسه‌های شیطان رها شود و روزه در این مسیر کمک بزرگی به تقویت اراده انسان می‌کند.

وی همچنین به آثار اجتماعی روزه اشاره کرد و افزود: یکی از حکمت‌های اجتماعی روزه، درک رنج نیازمندان است؛ انسان با تجربه گرسنگی و تشنگی حال فقرا را بهتر درک می‌کند. روزه همچنین یادآور قیامت است؛ روزی که قرآن درباره آن می‌فرماید: «تَعْرُجُ الْمَلَائِکَةُ وَالرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ».

راهکارهای علاقه‌مند کردن نوجوانان به روزه

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در پاسخ به پرسشی درباره تشویق نوجوانان به روزه‌داری بیان کرد: باید حکمت‌های روزه از کودکی برای فرزندان تبیین شود. بیان روایات و آثار معنوی روزه و ایجاد تجربه‌های شیرین معنوی می‌تواند نقش مهمی در علاقه‌مند کردن نسل جوان به این فریضه داشته باشد.

وی با اشاره به حدیثی از پیامبر اکرم(ص) گفت: «لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ؛ فَرْحَةٌ عِنْدَ إِفْطَارِهِ وَفَرْحَةٌ عِنْدَ لِقَاءِ رَبِّهِ»؛ روزه‌دار دو شادی دارد، یکی هنگام افطار و دیگری هنگام دیدار پروردگار.

سجادی‌زاده در پایان درباره حفظ حال‌ و هوای معنوی پس از ماه رمضان تأکید کرد: به دست آوردن معنویت آسان‌تر از حفظ آن است؛ بنابراین لازم است برخی برنامه‌های معنوی ماه رمضان مانند قرائت روزانه قرآن، دعا، کنترل در خوردن و آشامیدن و پرهیز از گناه در طول سال نیز ادامه یابد تا آثار تربیتی این ماه باقی بماند.