تأملی در یک روایت از امام صادق(ع)

آیت‌الله محمدجعفر طبسی، استاد حوزه علمیه قم طی یادداشتی که به مناسبت شهادت امام صادق(ع) در اختیار ایکنای قم قرار داده، نوشت: ۲۵ شوال، سالروز شهادت رئیس مذهب شیعه امام جعفرصادق(ع) است. شیخ مفید متوفای ۴۱۳ می‌گوید: ولادت آن حضرت در سال ۸۳ در مدینه منوره بوده و شهادت ایشان در شوال ۱۸۴ و در ۶۵ سالگی بوده است. پیکر مطهر ایشان در قبرستان بقیع به خاک سپرده شده است. (ارشاد، ج ۲، ص ۱۷۹) روایات فراوانی که از آن حضرت نقل شده، سراسر فقه و اخلاق و اعتقادات را فرا گرفته است.

یکی از احادیث ایشان، روایتی است که مرحوم کلینی و شیخ مفید و شیخ صدوق با سندی از سفیان بن عیینه از امام صادق نقل کرده‌اند. حضرت فرمود: «وجدتُ علم الناس کله فی أربع: أول‌ها أن تعرف ربک، والثانی أن تعرف ما صنع بک، و الثالث أن تعرف ما أراد منک، والرابع أن تعرف ما یخرجک من دینک» (مرآة العقول، ج ۱، ص ۱۷۰؛ خصال شیخ صدوق، ص ۲۳۹؛ ارشاد مفید: ج ۱، ص ۲۰۳) ترجمه: «من علم همه مردم را در چهار چیز پیدا کردم، اول اینکه خدا را بشناسی، دوم اینکه آنچه خدا به تو ارزانی داشته را بشناسی، سوم اینکه خواسته‌های خدا از خودت را دریابی، و چهارم اینکه آنچه باعث خروج تو از دین میشود را بشناسی.» در ادامه به شرح هر یک از این امور چهارگانه می‌پردازیم.

۱- توحید الهی

بعثت انبیای الهی برای معرفی خداوند به مردم بوده است. توحید دارای مراتب و اقسامی است و مهم‌تر از همه، توحید در عبودیت است. قرآن کریم (مائده/۷۶) می‌فرماید: «قل أتعبدون من دون الله مالایملک لکم ضرا و لا نفعا»؛ بگو آیا غیر از خدا که مالک هیچ نفع وضرری برای شما نیست را می‌پرستید؟ توحید، اعتقاد به خدای یگان‌های است که ترکیبی در ذات و صفات او وجود ندارد؛ زیرا ترکیب به معنای داشتن اجزاء و نیاز به آنها است؛ در حالیکه خداوند از هر جهت بی‌نیاز است.

امام صادق (ع) توحید را برای هشام بن حکم اینگونه توضیح داده است: «خداوند شبیه چیزی نیست و چیزی به خدا شبیه نیست و تصوری از خدا که در وهم می‌آید، خلاف حقیقت خداوند است.» (ارشاد، ج ۲، ص ۲۰۴؛ توحید صدوق، ص ۸۰، ذیل حدیث ۳۶) به راستی اگر بشریت به توحید اصیل که از زبان اهل بیت بیان شده، توجه می‌کرد و حقیقتا به خداوند یکتا ایمان می‌آورد.

امروز شاهد انواع بی‌عدالتی‌ها و خونریزی‌ها در نقاط مختلف دنیا نبودیم.

۲- شناخت انسان

شناخت آنچه خداوند به انسان ارزانی داشته و نعمت‌هایی که در وجود انسان نهادینه شده، دومین موردی است که مورد توجه امام صادق(ع) واقع شده است.

علامه مجلسی در توضیح این فراز از کلام امام صادق(ع) به این امور توجه می‌دهد: شناخت عقل، شناخت حواس، شناخت قدرت، شناخت لطفی که خداوند با فرستادن پیامبران و کتب آسمانی نسبت به انسان‌ها روا داشته است. معرفت به این امور و سایر نعم‌تها، به شناخت بهتر از خداوند می‌انجامد؛ گرچه نعمت‌های الهی بی‌شمارند و انسان قادر به شمارش همه آنها نیست. (و إن تعدوا نعمة الله لا تحصوها)

در میان توجه به انواع نعمت‌ها، اندیشیدن و مطالعه درباره مغز انسان و پیچیدگی‌های آن نیز، شگفت‌انگیز است و انسان را به قدرت لایزال الهی رهنمون می‌شود.

۳- خواست خداوند از انسان

اطاعت از فرامین الهی از انسان خواسته شده است، (أطیعوا الله). جالب است که عمل به این خواست الهی، ضامن رسیدن انسان به همه چیز است.

علامه مجلسی در توضیح این فراز می‌فرماید: شناخت خواسته‌های خدا و عمل به آنچه خداوند اراده کرده که انسان‌ها انجام دهند و یا آن را ترک کنند و شناخت این امور از طریق نقل و عقل. (مرآة العقول، ج ۱، ص ۱۷۰)

۴- شناخت عوامل خروج از دین خدا

در کلام علامه مجلسی به سه عامل خروج از دین اشاره شده است:

الف: پیروی از پیشوایان کفر و گمراهی (إتباع أئمة الضلال)

مهم در اینجا شناخت پیشوایان گمراهی است. مصداق امروزی «أئمة ضلال» استکبار و کفری است که در حاکمیت آمریکا و رژیم صهیونی بروز پیدا کرده است. بی تردید، تبعیت از سیاست‌های آمریکا، موجب خروج از دین الهی است.

ب: دریافت دین از غیر أهل آن (الأخذ مِن غیر المأخذ)

فخر رازی اشعری مذهب متوفای ۶۰۶ در تفسیرش (ج ۱، ص ۱۸۰) به همین مطلب اشاره کرده است و گرفتن معارف دینی از امیرالمؤمنین علی(ع) را سبب هدایت انسان شمرده است؛ آنجا که می‌گوید: «و مَن اقتدی فی دینه بعلی بن ابیطالب فقد اهتدی» وی در ادامه این مطلب مهم را به کلام رسول خدا(ص) مستند می‌سازد که آن حضرت فرمود: «اللّهمّ أدر الحقّ مع علی حیث دار» (تفسیر کبیر، ج ۱، ص ۱۸۰) یعنی خدایا حق را با محوریت علی قرار بده که هر کجا علی باشد، حق همراه او باشد. سخن فخر رازی امروزه نیز صادق است یعنی در شرایط کنونی نیز هر شخصی که از علی(ع) تبعیت کند، هدایت می‌شود. از این رو، اقتدای به امیرالمؤمنین(ع)، ضامن حفاظت از دین و همچنین کشور اسلامی است.

ج: انکار ضروریِ دین

در شرایط کنونی که دشمن به دنبال ایجاد فشار مضاعف اقتصادی و امنیتی بر ملت مسلمان ایران است، توجه به حفظ ایمان و دین لازم است. گرچه دشمنان امید دارند که با اهرم فشار اقتصادی و امنیتی مردم مسلمان ایران را به سمت خروج از اعتقادات دینی و به سوی عدم پایبندی به احکام دینی سوق دهند، اما ملت ایران با تأسی به رهنمود‌های الهی قرآن کریم و اهل بیت و تبعیت از ولی امر، نه تنها به انکار دین متمایل نخواهند شد، بلکه همچنان استوار و مستحکم در مسیر الهی خود خواهند ماند.