چگونه می‌توان ترس و اضطراب جنگ را در کودکان کاهش داد

به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، احمد عابدی، عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان در وبینار «مدیریت استرس فرزندان در شرایط بحرانی(جنگ)» که شنبه، 22 فروردین‌ماه به همت دفتر امور بانوان و خانواده استانداری اصفهان به‌صورت برخط برگزار شد، اظهار کرد: در شرایط جنگ و بمباران، ترس و اضطراب، به‌ویژه در میان کودکان و نوجوانان کاملاً طبیعی است. در نتیجه، نقش والدین در این موقعیت‌ها بسیار اهمیت دارد، چراکه تنظیم هیجانی کودکان به‌وسیله والدین صورت می‌گیرد.

وی ادامه داد: ترومای جنگ مجموعه‌ای از واکنش‌های شدید جسمی، عاطفی و شناختی است که در اثر روبه‌رو‌شدن مستقیم با صدای جنگنده، بمباران و آوارگی یا غیرمستقیم مانند دیدن تصاویر دلخراش در رسانه‌ها، شنیدن روایت‌های ترسناک یا ترس از دست‌ دادن عزیزان با پدیده‌های مرتبط با جنگ ایجاد می‌شود. ذهن در شرایط جنگی مانند رایانه‌ای است که روشن می‌شود و مدام صفحه‌های متعدد باز می‌کند، روی صفحه پرش می‌زند و صدای آژیر می‌دهد.

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان بیان کرد: کودک یا نوجوان شما قصد ندارد به جنگ فکر کند، اما ذهن او اجازه نمی‌دهد از این موضوع عبور کند. در نتیجه، دچار بی‌خوابی می‌شود، کابوس می‌بیند و تمرکزش کاهش می‌یابد. همه این‌ها، ترومای جنگ است. ترس از جنگ با محرک واقعی، مانند شنیدن صدای جنگنده یا دیدن صحنه‌های تخریب ایجاد می‌شود. اضطراب جنگ معطوف به آینده و نامشخص است. برای نمونه، شخصی که اضطراب جنگ دارد، از وقوع حوادث در آینده می‌ترسد.

وی افزود: استرس جنگ نیز واکنش به فشارهای مزمن و چندگانه است. والدینی که نگران کمبود منابع غذا و سوخت هستند، برای تهیه آن‌ها تلاش می‌کنند و مدام در حال فرار از شهرهای جنگ‌زده هستند، به استرس جنگ مبتلا شده‌اند. انسان‌ها معمولاً در زمان جنگ، هر سه هیجان را تجربه می‌کنند. برای تشخیص هر یک از این هیجانات، باید منبع آن‌ها را شناسایی کرد. کسی که احساس می‌کند، اکنون کار بسیار سنگینی بر دوش اوست، به‌طوری که باید از خانواده، فرزندان و اشتغال مراقبت کند، به استرس جنگ دچار شده است.

عابدی تأکید کرد: کسی که با واقعه‌ای عینی مانند تخریب ساختمان روبه‌رو می‌شود، ترس از هیجان را تجربه و کسی که برای آینده نگران است، اضطراب جنگ را تحمل می‌کند. تجربه هیجانات پس از مواجه‌شدن با امور مربوط به جنگ، به ترتیب عبارتند از ترس از جنگ، افکار گوناگون، هیجانات مختلف و رفتارهای هراسناک، مانند راه‌رفتن‌های بیهوده. ایده‌پردازی فراوان برخی افراد که با شنیدن صدایی ترسناک از دوردست صورت می‌گیرد، واکنش جسمانی مانند افزایش ضربان قلب و... را به‌دنبال دارد.

انواع خودمراقبتی در زمان جنگ

وی درباره اقدامات والدین برای محافظت از سلامت روانی کودکان در شرایط بحران گفت: والدین در زمان جنگ باید چهار نوع خودمراقبتی از جمله خودمراقبتی جسمانی، هیجانی، اجتماعی و معنوی داشته باشند. کسی که مشکلات جسمانی مانند کمبود خواب، تغذیه نامرتب و ضعف جسمانی داشته باشد، نمی‌تواند به‌خوبی از خانواده و فرزندانش مراقبت کند. همچنین، کسی که آرامش نداشته باشد، نمی‌تواند فرزندانش را آرام کند. البته در شرایط جنگ باید ارتباطات خود را با دیگران افزایش دهیم و به یکدیگر کمک کنیم. در نهایت، به‌سبب جنگ نباید گله و شکایت از خداوند و کائنات داشته باشیم و این موضوع را به فرزندان نیز انتقال دهیم.

این عضو شورای سازمان نظام روانشناسی اضافه کرد: باید بدانیم خداوندی که آتش را بر حضرت ابراهیم سالم کرد، حضرت یوسف را از دل چاه نجات داد و حضرت یونس را در دل نهنگ محافظت کرد، ما را در چنین شرایطی فراموش نکرده است و تنها نمی‌گذارد. عمل به این فنون خودمراقبتی در چنین شرایطی دشوار است، اما باید تمرین کنیم تا بتوانیم به خود و خانواده کمک کنیم. بازارزیابی، تکنیک دیگری برای مراقبت از خود و خانواده است. این تکنیک برای شرایطی کاربرد دارد که خانواده به پناهگاه می‌رود و همه ترس و استرس بسیاری را تجربه می‌کنند.

وی ادامه داد: در این شرایط، هر انسانی هجوم افکار و هیجانات فراوانی را تجربه می‌کند که رفتارهای هیجانی مانند فریاد‌زدن یا شوکه‌شدن را به‌دنبال دارد. این رفتارها ارزیابی نامیده می‌شود، اما برای خروج از این شرایط باید بازارزیابی انجام شود؛ یعنی افکار خود را مدیریت کنید، زنده‌بودن خود را غنیمت شمرید و با اعضای خانواده و فرزندان ارتباط برقرار کنید. تلاش کنید فرزندان را با تنفس عمیق آرام کنید تا از وحشت آنان کاسته شود. آن‌ها این عملکرد را از والدین خود می‌آموزند و درمی‌یابند که به‌جای جیغ و فریاد، می‌توانند در جایی پناه بگیرند.

عابدی درباره بازارزیابی مثبت اظهار کرد: یافتن جنبه‌های معنادار یا رشدگونه در موقعیت‌های دشوار به این معناست که والدین به فرزندان‌شان نشان می‌دهند که می‌توانند برای خانواده خود قوی باشند و سطح بالایی از تاب‌آوری را تجربه کنند. در بازارزیابی باید میان شرایط فعلی با سناریوهای بدتر مقایسه صورت گیرد تا توجه خود و اطرافیان به نعمت‌های موجود، مانند سقف بالای سر، داشتن مکانی برای پناه‌گرفتن و آسیب‌ندیدن جسمانی معطوف شود.

وی در خصوص بازارزیابی با افزایش توانایی مقابله گفت: باید بر منابع مقابله‌ای موجود تأکید شود. برای نمونه، باید بدانید که در خانواده تنها نیستید، چراکه همسرتان را در کنار خود دارید، دارو و آب در اختیار دارید و با همین شرایط می‌توانید برای ساعت‌ها زنده بمانید. بازارزیابی با تغییر چشم‌انداز زمانی، نگاه به موقعیت از دریچه آینده را به‌دنبال دارد. فرد در این بازارزیابی، با خود می‌‌اندیشد که اگر سال‌ها بعد، این شب را به یاد‌ آورد، برای تسلیم‌نشدن در بدترین شرایط و محافظت از خانواده، به خود می‌بالد.

سختی‌ها را بخشی از فرایند رشد بدانید

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان تکنیک سوم را تأملی معرفی کرد و افزود: در شرایط بحران که فرزندان ترسیده‌اند و در حال گریه‌کردن یا جیغ‌زدن هستند، والدین باید به‌جای واکنش‌های تکانشی حاصل از خشم و درماندگی، از تکنیک تأملی استفاده کنند. واکنش درست این است که والدین به‌جای فریاد و خشم، کودک خود را در آغوش بگیرند، احساس ترس او را درک و حس زنده‌بودن و آرامش را به او منتقل کنند.

وی تأکید کرد: پدر و مادر در تکنیک تأملی متوجه می‌شوند که کودک با گریه و جیغ، ترس طبیعی خود را ابراز می‌کند، بنابراین از او خشمگین نمی‌شوند. والدینی که از تکنیک تأملی بهره می‌برند، می‌دانند که ترس والدین به فرزند منتقل می‌شود و این جریان برعکس نیست؛ در نتیجه، با فرزند خود ارتباط برقرار می‌کنند. به این ترتیب، ترس و هیجان به‌تدریج کاهش می‌یابد و افراد آرامش خود را در بحرانی‌ترین شرایط باز‌می‌یابند.

عابدی تکنیک چهارم را ترموستات در برابر دماسنج نامید و گفت: این تکنیک یعنی به‌جای اینکه مانند دماسنج درجه خطر را اندازه‌گیری کنیم، مانند ترموستات، درجه واکنش خود را تنظیم کنیم. برخی والدین شرایط را انکار و هیجانات دیگران را بی‌اعتبار می‌کنند. چنین عملکردی احساس ترس فرزندان را افزایش می‌دهد، زیرا متوجه می‌شوند که والدین واقعیت را از آنان پنهان می‌کنند. در این تکنیک، والد صدای جنگنده یا انفجار و احساس ترس فرزندش را تأیید می‌کند؛ سپس با تنفس آرام و در آغوش گرفتن، آرامش را به او منتقل می‌کند. با استفاده از این تکنیک، به‌جای انکار هیجان، شدت واکنش هیجانی را کاهش دهید.

وی در توضیح تکنیک تاب‌آوری بیان کرد: این طبیعی ‌است که فرزند با شنیدن صدای بلند در شرایط جنگی بترسد و گریه کند. پدر یا مادر باید این عملکرد را واکنش طبیعی بدن او بدانند و فرزند خود، به‌ویژه پسرها را سرزنش نکنند. تاب‌آوری یعنی ترس باعث تلاطم فرد شد، ولی او را متلاشی نکرد. والدین باید به فرزندان خود کمک کنند تا سختی‌ها را بخشی از فرایند رشد بدانند، نه پایان خوشی‌ها. تحمل چنین شرایطی، دستاوردی بزرگ است. برخی افراد تلاش می‌کنند تا از این شرایط، نکاتی برای ادامه زندگی بیاموزند.

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان اظهار کرد: آخرین تکنیکی که می‌تواند به ما و دیگران کمک کند، انجام امور خیرخواهانه است. کمک به کسانی که به‌گونه‌ای در شرایط جنگ و بحران آسیب دیده‌اند، بیش از هر چیزی به کاهش استرس و اضطراب کمک می‌کند.