از قم تا خراسان؛ روایت کرامت/ ۱۲
ابتکارات امام رضا(ع) در گفتوگو با فرقههای مختلف
حضرت علی بن موسیالرضا(ع) در گفتوگوهای خود با فرقههای مختلف ابتکاراتی مانند تکریم و مهرورزی، تحمل دیدگاه مخالفان، دوری از تعصب و رعایت حقوق برابر را بهکار میگرفتند. نتیجه این رفتار امام(ع) آن بود که بهطور طبیعی تنشهای اجتماعی کاهش یافته و جای خود را به همگرایی اجتماعی میداد.
حجتالاسلام والمسلمین حمیدرضا مطهری، عضو هئیت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی یادداشتی با عنوان «امام رضا(ع) و ترویج فرهنگ گفتوگو، راهبردی برای کاهش تنشهای اجتماعی» را در اختیار ایکنا قرار داده است که بخش دوم آن تقدیم مخاطبان ایکنا میشود:یکی از مهمترین اقدامات امام رضا(ع) توجه آن حضرت به گفتوگو با افراد و جریانهای مختلف است. اهمیت این رفتار حضرت ثامنالحجج(ع) زمانی بهتر مشخص میشود که نقش این اقدام در کاهش تنشها و بحرانهای اجتماعی و اثر آن در ایجاد همگرایی تبیین شود.
بیشتر بخوانید:
نوشتار پیشرو بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که حضرت ثامنالحجج امام علی بن موسیالرضا(ع) چگونه از گفتوگو بهعنوان راهکاری برای کاهش تنشهای اجتماعی بهره بردند. این مهم نیز محقق نمیشود مگر با شناخت وضعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن دوران و تبیین متناسب سیره رضوی(ع) در بستر تاریخی آن.
رعایت حقوق برابر
یکی از مهمترین نکات اثرگذار در گفتوگو آن است که مخاطب احساس تبعیض و نابرابری نداشته باشد. این همان شیوهای است که امیرالمؤمنین(ع) در حالیکه با یک فرد عادی قرار بود در برابر قاضی قرار گیرد و قاضی او را با عنوان خاص و طرف مقابل را بدون چنان احترامی صدا زد، امیرالمؤمنین(ع) لب به اعتراض گشود و خواهان برابری حتی در خطاب شد و همین اقدام امیرالمؤمنین(ع) سبب گرایش او به اسلام شد. امام رضا(ع) نیز در گفتوگوهای خود همین نکته را مورد توجه قرار میدادند، چنانکه حتی مأمون خلیفه عباسی را از دخالت در مناظره با سلیمان مروزی برحذر داشتند.
گوش دادن به سخن مخالف و تحمل دیدگاه و باورهای دیگران
یکی از مهمترین راهکارها برای کاهش تنش در جامعه احترام گذاشتن به باورهای مخالفان و گوش دادن به سخن طرف مقابل است. امامان شیعه همواره بر این روش عمل کرده و دیگران را نیز به آن توصیه میکردند، بهگونهای که حتی مخالفان اهل بیت(ع) نیز به آن اعتراف میکردند. مفضل بن عمر از یاران امام صادق(ع) در مسجدالنبی(ص) با گفتوگوی ابن ابی العوجاء و یارانش درباره خدا و پیامبر مواجه شد و به شدت بر آنها عصبانی شد و بر سر آنها فریاد کشید؛ ابن ابی العوجاء ضمن دعوت از او به مناظره، گفت اگر از یاران جعفر بن محمد هستی، او هرگز با ما چنین سخن نمیگوید و مانند تو با ما مجادله نمیکند.
او بیش از آنچه تو از ما شنیدی سخنان ما را شنیده ولی در گفتوگو با ما هرگز دشنام نداده و در پاسخ به ما تعدی نکرده است. او باوقار، بردبار، عاقل و استوار است. به سخنان ما گوش میدهد و به دلیل ما توجه میکند تا سخنان خود را بهطور کامل میگوییم و گمان میکنیم او را مغلوب کردهایم. آنگاه او حجت ما را با دلیلی ساده و خطابی کوتاه باطل کرده و ما را به دلیل خود ملزم میکند و ما نمیتوانیم پاسخ او را بدهیم. اگر تو از یاران او هستی مانند او سخن بگو. این شیوه امام صادق در سیره امام رضا(ع) نیز مشاهده میشود، چنانکه در گفتوگو با سلیمان مروزی که در پاسخ امام به تناقضگویی افتاده بود، نه تنها او را تحقیر نکرد بلکه با حوصله به سخن او گوش دادند و دیگران را نیز به آن توصیه کردند.
دوری از تعصب
یکی از مهمترین و کلیدیترین راهکارها در مناظرهها و گفتوگوها دوری از تعصب است. هرگاه کسی بدون توجه به استدلال و از روی تعصب بر مطلبی پافشاری کند راه را بر علم، دانش، عقلگرایی و همگرایی اجتماعی بسته و دین اسلام و امامان معصوم همواره از آن نهی کرده و در رفتار خود نیز آن را نشان میدادند. نگاهی به مناطرهها و گفتوگوهای امام رضا(ع) نشان میدهد که ایشان در گفتوگو با پیروان ادیان و مذاهب نه تنها تعصبی نداشتند بلکه حتی در مقابل آنان به تعالیم موجود در آثار خودشان استدلال میکردند.
حضور رأس الجالوت به نمایندگی از یهودیان، جاثلیق مسیحی بهعنوان نماینده مسیحیان، هیربد بزرگ موبدان زردشتی و عمران صابی نماینده صابئیان و نیز پیروان مذاهب اسلامی نشان بارزی از عدم تعصب امام نسبت به آنها است و این نقش کمنظیری در کاستن از تنشهای اجتماعی دارد؛ بهویژه آنکه امام علاوه بر رهبری معنوی مسلمانان، ولایتعهدی خلافت را نیز عهدهدار بودند و گرچه این مقام برای امام هیچ ارزش و آوردهای نداشت، اما در نظر مردم یک منصب رسمی و حکومتی بود و بها دادن به آنان در همگرایی اجتماعی بسیار اثرگذار بود. در واقع امام رضا(ع) بنیانگذار گفتوگوی بینالادیانی بودند و در این راستا دقیق و حساب شده برای کاستن از تنشهای اجتماعی قدم برداشتند.
این اقدام امام رضا(ع) و توجه به پیروان دیگر ادیان به گونه دیگری نیز در سیره آن حضرت نمود یافته است. چنانکه نامهای از نیشابور به دست مأمون رسید که در آن از وصیت یک فرد زردشتی درباره ثروتش خبر داده بود. مردی زردشتی از دنیا رفته و وصیت کرده بود تا اموالش بین فقرا تقسیم شود و قاضی آن را میان فیرای مسلمان تقسیم کرده بود. مأمون از امام رضا(ع) درباره آن پرسید و امام فرمود فرد زردشتی به مسلمان صدقه نمیدهد و باید دستور دهی به همان اندازه از بیتالمال مسلمانان بردارند و بین فقرای زردشتی تقسیم کنند. این دستور امام رضا(ع) بهطور طبیعی نه تنها تنشزدایی میکند بلکه در ایجاد همگرایی اجتماعی بسیار اثرگذار است.
از آنچه گفته شد میتوان چنین برداشت کرد که حضرت ثامنالحجج(ع) بر همگرایی اجتماعی و کاستن از تنش در جامعه بهعنوان یک راهبرد اساسی توجه داشتند. ایشان برای تحقق این مهم از راهکارهای متعددی از جمله گفتوگو با گروههای مختلف بهره میگرفتند. گفتوگوهای دروندینی و بروندینی یا بینالادیانی نمونههای فراوانی در سیره امام رضا(ع) دارد که از جمله آنها میتوان به گفتوگو با برخی پیروان و سران واقفیه و نیز نمایندگان ادیان مختلف اشاره کرد. حضرت علی بن موسیالرضا(ع) در گفتوگوهای خود ابتکاراتی مانند تکریم و مهرورزی، تحمل دیدگاه مخالفان، دوری از تعصب و رعایت حقوق برابر را بهکار میگرفتند. نتیجه این رفتار امام(ع) آن بود که بهطور طبیعی تنشهای اجتماعی کاهش یافته و جای خود را به همگرایی اجتماعی میداد.
انتهای پیام 
