تأثیرات کلاسهای مجازی بر سلامت روان دانشآموزان
یک روانشناس بالینی گفت: کلاسهای مجازی مانند هر ابزاری، مزایا و معایبی دارند، اما اگر بهتنهایی و بهمدت طولانی استفاده شوند، ممکن است بر روان دانشآموزان تأثیرات منفی داشته باشند که گاهی این تأثیرات فاحش هستند.
یادگیری آنلاین بر همه افراد، از جمله کودکان کم سن تا بزرگسالان، معلمان و اساتید تأثیر میگذارد. برای بسیاری از دانشآموزان، کلاسهای مجازی ممکن است اختلالات بهداشت روان موجود را بدتر کند؛ برای افراد تأثیر همهگیری و یادگیری آنلاین میتواند تغییرات جدیدی در سلامت روان و خلقوخو ایجاد کند. خبرنگار ایکنا از قم با احمد ترابی، روانشناس بالینی درباره تأثیرات آموزش مجازی بر روان دانشآموزان گفتوگویی کرده است که مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانیم:
ایکنا - کلاسهای مجازی چه تأثیری بر روان دانشآموزان دارد؟
کلاسهای مجازی مانند هر ابزاری، مزایا و معایبی دارند، اما اگر بهتنهایی و بهمدت طولانی استفاده شوند، ممکن است بر روان دانشآموزان تأثیراتی داشته باشند که گاهی فاحش هستند از جمله باعث احساس تنهایی و دوری از دوستان میشود زیرا وقتی دانشآموز تنها در فضای مجازی در کلاس حضور دارد و نمیتوانند با همکلاسیها بازی کنند، لبخند بزنند یا دست دهند، مغز در این شرایط کمتر «احساس تعلق» میکند.
یکی دیگر از مشکلات، خستگی بیدلیل و سردرد است، حتی اگر کلاس ۳۰ دقیقه باشد، دانشآموز ممکن است دچار سردرد یا خستگی شود که به آن «خستگی زوم» میگویند زیرا مغز باید همیشه روی صفحه تمرکز کند، بدون اینکه بتواند نگاهش را جابهجا کند یا حرکت دهد.
دیرخوابی و بیداری نامنظم نیز از مسائلی است که این روزها دلنشآموزان دارند، زیرا وقتی کلاسها بعد از ظهر به بعد برگزار میشود و دانشآموز قبل از خواب هنوز گوشی دارد، مغزش «فکر میکند» روز ادامه دارد و خواب کیفیت نمیگیرد.
ترس در صحبت کردن و شرکت در کلاس از دیگر مشکلات کلاس مجازی است، زیرا بعضی از دانشآموزان بعد از ماهها کلاس مجازی، از ورود به کلاس فیزیکی هم میترسند مانند اینکه کسی بعد از ماهها حضور در خانه، ناگهان بیرون برود و بخواهد با دیگران حرف بزند.
احساس ناامیدی و کمارزشی مسئلهای است که در شرایط مجازی بودن کلاسها رخ میدهد، زیرا دانشآموز زمانیکه پاسخها را نمیبیند و بازخورد نمیگیرد یا احساس میکند «همه کلاس تنها به خودش نگاه میکند»، دانشآموز ممکن است فکر کند «من مهم نیستم» این راه را برای اضطراب و افسردگی باز میکند.
کاهش مهارتهای خواندن و درک مفهوم از دیگر مشکلات است زیرا دانشآموز وقتی متن روی صفحه را میخواند و صدای معلم را ندارد، مغز نمیتواند «تصویر زنده» از داستان یا مطلب بسازد در نتیجه دانشآموز متن را میخواند، اما معنی آن را از دست میدهد و این در مراحل ابتدایی، پایهای برای یادگیری مهارتهای بالاتر است.
تضعیف حس مسئولیتپذیری و عدم سازماندهی زمان در کلاس مجازی نیز مسئله دیگری است، زیرا در کلاس حضوری دانشآموز با مواردی از جمله زنگ، کلاس بعدی و تغییر اتاق آشناست، اما در مجازی، همه چیز آزاد است در نتیجه دانشآموز ممکن است یاد نگیرد «چطور زمانم را مدیریت کنم» و این مهارت بعداً در دانشگاه و شغل، بسیار سخت میشود.
از دیگر مشکلات افزایش خودنگری و مقایسههای ناسالم است زیرا وقتی دوربینها روشن است، دانشآموز مدام به خودش، لباسش، پسزمینهاش نگاه میکند. این «خودنگری مداوم» باعث افزایش ناراحتی از ظاهر بهویژه در نوجوانان میشود. مطالعات نشان میدهد ۶۰ درصد دختران نوجوان بعد از جلسات آنلاین، حس بدی از خودشان دارند.
تضعیف حس همدلی دیگر مسئله است، زیرا در کلاس مجازی، دانشآموز نمیبیند که دوستش چه نشانهای میدهد، وقتی اضطراب دارد یا چطور لبخند میزند، وقتی خوشحال است. این باعث کاهش ظرفیت همدلی میشود و این امر در روابط آینده از جمله دوستی، عشق و همکاری تأثیر دارد.
افزایش خطر اسکن کردن و ترس از نگاه دیگران یکی دیگر از مشکلات برگزاری کلاس مجازی است، زیرا بعضی دانشآموزان بعد از ماهها کلاس مجازی، وقتی وارد کلاس فیزیکی میشوند، نمیدانند چطور رفتار کنند: «آیا باید به چشم نگاه کنم؟ آیا باید لبخند بزنم؟» این احساس «نادانی اجتماعی» میتواند به ترس اجتماعی مزمن تبدیل شود.
تغییر در رابطه با والدین از دیگر مشکلات برگزاری کلاسهای مجازی است، زیرا وقتی والدین مجبورند کنار دانشآموز بنشینند و نظارت کنند، اغلب به جای «یادگیری»، به «نظارت و اجبار» میرسند. این باعث تقویت تنش خانوادگی و کاهش حس امنیت عاطفی در کودک میشود.
تضعیف حس اعتماد بهنفس در تصمیمگیری در کلاس مجازی نیز یکی دیگر از مشکلات کلاسهای مجازی است زیرا معلم معمولاً راهنمایی میکند: «حالا کلیک کن، حالا بنویس، حالا بگو» و دانشآموز یاد نمیگیرد «من خودم تصمیم بگیرم» و این در سنین بالاتر، باعث وابستگی و ناتوانی در تصمیمگیری میشود.
افزایش خطر سوءمصرف دستگاههای دیجیتال نیز زیاد است، زیرا وقتی کلاس مجازی شروع میشود، دانشآموز معمولاً یک برنامه دیگر مانند بازی، تیکتاک و یوتیوب را هم باز میگذارد. این «چندوظیفهای» که مغز انسان طبیعتاً نمیتواند انجام دهد باعث تضعیف حافظه کوتاهمدت و افزایش خستگی میشود.
باید توجه داشت که این تأثیرات تدریجی و نامرئی هستند یعنی اول دیده نمیشوند، اما بعد از آن بهطور نمونه در آزمونها، روابط دوستانه یا انتخاب رشته دانشگاهی ظاهر میشوند.
ایکنا - چه راهکارهایی برای کاهش مشکلات رفتاری کلاسهای مجازی برای دانشآموزان پیشنهاد میدهید؟
یکی از راهکارها تعادل حضوری و مجازی است؛ بهطور نمونه دو یا سه روز مجازی و دو یا سه روز حضوری.
مغز کودک و نوجوان برای رشد سالم، نیاز به تعامل چهرهبهچهره، حرکت بدن و درک زبان بدن دارد. کلاس مجازی طولانیمدت، این پایهها را تضعیف میکند.
روزهای مجازی را فقط برای دروس نظری مثل ریاضی و علوم درنظر بگیرید و روزهای حضوری را برای دروس تجربی از جمله آزمایشگاه، هنر، ورزش و فعالیتهای گروهی اختصاص دهید.
در آزمونها، حتماً روزهای حضوری را رعایت کنید، چون محیط آرام و کنترلشده، تمرکز را بهبود میبخشد.
از دیگر اقداماتی که میتوان انجام داد، استراحت فعال بین جلسات است زیرا «خستگی زوم» نه از صفحه، بلکه از بیحرکتی مغز است. مغز همیشه روی یک فاصله دیداری و یک سطح متمرکز میماند.
هر ۴۰ یا ۴۵ دقیقه کلاس، ۱۰ دقیقه استراحت فیزیکی درنظر گرفته شود برای استراحت باید تمریناتی از جمله بیرون رفتن، دیدن آسمان، کشیدن نفس عمیق، حرکت مچ دست و گردن انجام داد.
معلم میتواند این زمان را با تمرینهای کوتاه مثل ۱۰ تا پرش یا ۳۰ ثانیه تمرکز روی یک نقطه پر کند.
از دیگر اقداماتی که برای جلوگیری از مشکلات میتوان انجام داد، دوربین خاموش است که موجب امنیت روانی میشود. نظارت مداوم با دوربین روشن باعث استرس مزمن میشود و مغز در حالت «آمادهبهکار جنگی» قرار میگیرد و یادگیری در این حالت محدود است.
از دیگر اقدامات در راستای کاهش آسیبها فعالیتهای آفلاین و جبران تعاملات اجتماعی و بدنی است، تعاملات غیرکلامی از جمله لبخند، حرکت و لحن صدا که در کلاس مجازی از دست میرود پایه همدلی و ارتباط انسانی هستند.
بهتر است در روزهای آفلاین، ۳۰ دقیقه فعالیت بدون صفحه برنامهریزی کنید که شامل مواردی از جمله بازیهای تیمی، راهرفتن در پارک با گفتوگو، هنر دستی، آشپزی کوچک یا موسیقی میشود.
معلم میتواند در کلاس حضوری، ۱۰ دقیقه اول را به «گفتوگوی آزاد» اختصاص دهد.
از دیگر اقداماتی که میتوان انجام داد، تقویت مهارتهای زندگی است، نه فقط درس؛ کلاس مجازی اغلب «یادگیری رباتیک» است و دانشآموز یاد میگیرد چطور پاسخ بدهد، نه چطور تصمیم بگیرد.
بهتر است دانشآموز را در انتخاب پروژهها شریک کنید. در خانه، مسئولیتهای کوچک مانند برنامهریزی برای یک روز، خرید کمهزینه بدهید تا «خودکارآمدی» رشد کند.
نظارت بر مصرف دیجیتال از دیگر اقداماتی است که در راستای کاهش آسیبهای روانی و رفتاری کلاسهای مجازی میتوان انجام داد.
«چندوظیفهای» مانند بازی کردن در حین کلاس، مغز را تضعیف میکند، نه تقویت که برای این مشکل میتوان یک قانون خانوادگی درنظر گرفت: «در زمان کلاس، فقط یک دستگاه روشن باشد.»
قبل از کلاس، پنج دقیقه آمادهسازی با بستن همه برنامهها، تنظیم صدا و آماده کردن یادداشت انجام شود؛ با دانشآموز صحبت کنید که وقتی دو کار میکنی، مغز مثل ماشینی است که هم سرعت میگیرد و هم موتورش میسوزد.
باید توجه داشت که این راهکارها پیچیده نیستند، اما نیاز به آگاهی، صبر و رعایت تعادل دارند؛ هدف این است که کلاس مجازی ابزاری مکمل باشد، نه جایگزین روابط انسانی و محیط آموزشی طبیعی.
انتهای پیام
