کارکرد عملیاتی صبر، امید و توبه در بازسازی روحی جامعه

سیده زهرا حسینی رزمگاه، پژوهشگر و فعال فرهنگی طی یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داده است، نوشت: جامعه اسلامی به‌عنوان یک نظام اجتماعی، در مسیر حرکت به سمت آینده، برای احیای روحی، بازسازی و تداوم پویایی و نشاط خویش، که از ملزومات و ضروریات حفظ انسجام، پایداری و پیشرفت است، نیازمند سازوکارهای درونی (نهادها و ارزش‌ها) است که بتواند بحران‌های خارجی و تنش‌های داخلی (ناهمگونی‌ها) را مدیریت کند. 

این سازوکارها به مثابه قوانین سلامت جامعه هستند که برای پیشران شدن و ماندن آن ضروری است. از جمله این قوانین صبر است که در آیات متعددی از قرآن بیان شده است: «وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ» (بقره/۴۵) صبر به معنای خویشتن‌داری و حبس نفس آمده است. در مصیبت مقابل جزع، در جنگ ضد شجاعت و جبن؛ در پیشامد، سعه صدر؛ در امور مالی قناعت و در سخن آن را کتمان گویند. نیز در حدیث ماه رمضان شهرالصبر نامیده شده است.(مفردات راغب)

قرآن کریم یاری جستن از صبر را از ویژگی خاشعان بیان می‌کند و آن‌را در کنار نماز قرار می‌دهد. خداوند صبر و نماز را دو پناهگاه و مأمن برای انسان معرفی می‌کند. همانطور که در طول تاریخ انبیا، اهل بیت(ع) و آیات قرآن، مهمترین عنصر پیروزی در فتنه‌ها صبر معرفی شده است. صبر را می‌توان به معنای تحمل تأخیر در برآورده‌شدن نیازها و تاب‌آوری در مواجهه با بحران‌ها تعریف کرد.

به لحاظ جامعه‌شناختی صبر به‌عنوان یک سرمایه اجتماعی در موقعیت گذار است و این امر مانع از بروز واکنش‌های آنی و بدون اندیشه است. بلکه دستاویزی است که تلاش‌های افراد جامعه برای رسیدن به اهداف، در افق بلند مدت زمانی دنبال شود. مؤیدات تاریخی نیز حاکی از آن است که صبر عاملی است که با توسعه وجودی انسان، انسان‌ساز و مکتب‌ساز است. 

اولیائی مانند حضرت زینب(س) به‌عنوان الگوی مقاومت، امانت‌دار و تداوم‌بخش مکتب عظیم عاشورا در جریان تاریخ هستند. «وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» (شوری/۴۳) در آیات قرآن تداوم صبر عاملی برای عزم و اراده راسخ در امور بیان شده است.

آنچه که سبب حفظ نظام جامعه می‌شود، همان اراده‌هایی پولادین است که در برابر ناملایمات و بحران‌های زودگذر مقاومت دارند: «فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ» (احقاف/۳۵) و این از سنت‌های الهی است که صبر مستلزم پاداش است: «لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبرَُواْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یَعْمَلُون‌؛ جزا می‌دهیم مزد کسانى را که صبر کردند در پایدارى در دین بهتر از آنچه که عمل کردند.» (نحل/۹۶) «الَّذِینَ صَبرَُواْ وَ عَلىَ‌ رَبهِِّمْ یَتَوَکلَُّون‌» (عنکبوت/۵۹)

صبری که در کنار امید به جباربودن و جبران‌کنندگی پروردگار باشد علاوه بر نشاط و پویایی فردی سبب برون رفت جامعه از مشکلات پیش‌رو خواهد شد و این امر همان دو عنصر مقاومتی است که انسان را از خمودگی و ناامیدی باز می‌دارد و با احیای اراده قوی انسان، زمینه‌ساز مقاومتی فعال در برابر آسیب‌های ایجاد شده است.

عنصر دیگری که این فرآیند را تکمیل می‌کند توبه است و آن فراتر از یک عمل صرفاً فردی و مذهبی، بلکه یک ساز و کار اصلاحی و ترمیمی همراه با جبران خسارت در سطح اجتماعی است. توبه به معنای بازگشت از مسیر خطا علاوه بر انسان به خداوند نیز نسبت داده شده و آن به معنای بازگشت به رحمت است و با تصمیم انسان به جبران رحمت الهی نیز بر انسان فراگیر شده و خود سبب ترمیم و جبرانی از ناحیه پروردگار است. «ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا» (توبه/۱۱۸)

قطعاً حرکت فردی هر شخصی در بطن جامعه با استعانت از ارزش‌ها و سنت‌های الهی، سبب بازسازی، احیا و جریان قدرتمند نظام جامعه در مسیر پیشرفت، نور و رسیدن به آرمان‌های دینی و مقدس به‌طور ملموس خواهد بود.