فقدان بصیرت در دعوت به دین نتیجه‌ای معکوس دارد

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدمهدی کمالی، عضو هیئت علمی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی در پاسخ به این پرسش که چرا تبلیغ دین گاهی به بی‌دینی می‌انجامد؟ اظهار کرد: این پدیده غالباً ناشی از کج‌فهمی ماهیت دعوت دینی یا بدسلیقگی در روش‌های تبلیغی است. به‌کارگیری شیوه‌های قهری، تحقیرآمیز و همراه با افراطی‌گری، دین را به مجموعه‌ای از ظواهر خشک و بی‌روح فرو می‌کاهد و آن را از اصولی همچون محبت، مدارا و کرامت انسانی تهی می‌کند.

 

وی ادامه داد: وقتی مخاطب به‌جای رحمت و مهربانی با جبر و تهدید مواجه می‌شود، نه تنها جذب دین نمی‌شود، بلکه با احساس انزجار، به سمت بی‌دینی یا حتی ضدیت با دین کشیده می‌شود و در واقع فقدان بصیرت در اولویت‌بندی آموزه‌های دینی، نتیجه‌ای معکوس و دین‌گریزانه به بار می‌آورد. 

 

کمالی در تبیین روش‌های نزدیک‌کننده در تبلیغ با تأکید بر الگوگیری از سیره پیامبران الهی، بیان کرد: محوریت رحمت، مهرورزی و حکمت الهی باید در همه مراحل دعوت مورد توجه قرار گیرد. مبلغ، پیش از هر سخنی باید اخلاق نیکو را در عمل نمایش دهد، زیرا رفتار او تأثیرگذارتر از گفتار او است. ایجاد ارتباط عاطفی سالم و آکنده از همدلی، بدون توسل به تهدید و ارعاب، فضایی از اعتماد و امنیت روانی برای مخاطب فراهم می‌کند تا در آن، پیام دین به‌عنوان نسخه‌ای برای آرامش و رشد معنوی فهم شود، نه ابزاری برای تحمیل عقیده.

 

این کارشناس دینی با اشاره به مرز دعوت با تحمیل و تخریب اخلاقی، به اصل قرآنی «لا اکراه فی الدین» پرداخت و اظهار کرد: دعوت صحیح آن است که فرد در فرآیندی آزادانه و آگاهانه و بدون احساس اجبار، دین را برگزیند. در مقابل، تحمیل، یعنی نفی اختیار و تبدیل رابطه ارشادی به رابطه سلطه‌جویانه که نتیجه‌ای جز طرد و مقاومت در پی ندارد و نکته مهم آن است که توجه به نیازهای فطری مخاطب و پاسخ به پرسش‌های او اگر با صبر و حلم همراه باشد، نقش مهمی در نزدیک‌سازی قلب‌ها به خداوند دارد.

 

وی ادامه داد: تخریب اخلاقی زمانی رخ می‌دهد که مبلغ به‌جای نقد منطقی رفتار، به شخصیت، ارزش‌ها یا باورهای فرد توهین و او را به دلیل ناباوری یا سستی اعتقاد تحقیر کند. یادآوری همیشگی این حقیقت که هدایت به دست خدا است و وظیفه ما تنها ابلاغ پیام با روشی نیکو و پسندیده است، مانع عبور از مرز دعوت و ورود به حوزه تحمیل و تخریب خواهد شد.  

 

این کارشناس در تشریح روش‌های صحیح دعوت گفت: نخستین و مؤثرترین روش، الگوسازی عملی است و مبلغان باید خود، متخلق به آنچه می‌گویند باشند و مردم را پیش از زبان، با رفتار و کردار خود به خوبی‌ها فرا بخوانند، دوم، گفت‌وگوی محترمانه بر پایه جدال احسن است، گفت‌وگویی که در آن به عقل و احساس مخاطب احترام گذاشته می‌شود. 

 

کمالی افزود: سوم، توجه به نیازهای فطری و تفاوت ذائقه‌های فردی در ارائه معارف دینی و چهارم، پرهیز از هرگونه سرزنش و ملامت تند که درِ قلوب را می‌بندد، پنجم، جذب با محبت و مهربانی به‌جای دفع با تندی و خشونت و ششم، مدارا و آسان‌گیری به‌جای سخت‌گیری‌های بی‌مورد است که همراهی این روش‌ها با صبوری در برابر مخالفت‌ها و پرهیز از قضاوت‌های شتاب‌زده، قلوب را آرام و بی‌آنکه احساس تحقیر کنند، به سوی ایمان هدایت خواهد کرد.

 

وی در پاسخ به این پرسش که چگونه از انحراف تبلیغ به ضد توحید جلوگیری کنیم، به لزوم تدابیر ساختاری و محتوایی اشاره کرد و گفت: نخست باید نهادهای علمی و دینی، بر محتوا و روش مبلغان نظارت جدی داشته باشند تا از انحرافات فکری و رفتاری پیشگیری شود و دوم، آموزش مستمر و به‌روز اصول اخلاق تبلیغ و مهارت‌های ارتباطی به مبلغان ضرورت دارد. 

 

این کارشناس دینی ادامه داد: مورد سوم، ایجاد نظام بازخوردگیری از مخاطبان، چه مسلمان و چه غیرمسلمان برای ارزیابی تأثیر واقعی تبلیغ است و مورد تأکید مداوم بر اولویت‌های دینی همچون اخلاق، محبت و توحید ناب در برابر ظواهر تشریفاتی و امور کم‌اهمیت که تضمین می‌کند تلاش تبلیغی نتیجه معکوس نداشته باشد و به ایمان‌افزایی و تقرب الهی بینجامد.

 

کمالی در تبیین تأثیر تقدس‌مآبی در مبلغان دین بیان کرد: تقدس‌مآبی به معنای این است که مبلغ خود را مقدس و معصوم جلوه دهد و این پیامدهای ویرانگری به همراه دارد؛ از جمله ایجاد فاصله عاطفی و فکری میان مبلغ و مردم، تقویت خود برتر بینی و نپذیرفتن نقد، رشد تدریجی ریا و خودنمایی و تبدیل هدایت دلسوزانه که به نوعی آزار روانی برای مخاطبان است و در چنین وضعیتی، مبلغ به‌جای اینکه الهام‌بخش باشد، به مانعی در راه دینداری تبدیل می‌شود.  

 

وی راه پیشگیری از این آفت را تمرین دائمی تواضع و یادآوری نقص‌های شخصی دانست و گفت: نقدپذیری فعال و تشویق مردم به تذکر و نقد، همراه با مراقبت مستمر بر خلوص نیت، از شکل‌گیری این خصلت زشت جلوگیری می‌کند، مبلغ باید همواره بداند که جایگاه او هدایت‌گری است و قرار نیست صاحب‌اختیار دل‌ها باشد.

 

این کارشناس در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به نقش برخورد متعادل با احکام در هدایت بیان کرد: اگر دین و احکام آن به‌عنوان ابزاری برای فشار اجتماعی یا سرکوب آزادی‌های مشروع معرفی شوند، مخاطب از دین گریزان می‌شود، اما هرگاه مبلغ با تعادل و حکمت عمل کند و دین را سرچشمه آرامش، رشد و عدالت نشان دهد و حکمت‌های عقلی احکام فردی و اجتماعی را روشن سازد، پذیرش پیام دین آسان‌تر خواهد بود.  

 

کمالی در پایان اظهار کرد: پرهیز از گناه‌انگاری‌های بی‌رحمانه و قضاوت‌های تکفیری، به مخاطب فرصت می‌دهد با آرامش به بازبینی رفتار خود بپردازد. برخورد متعادل یعنی هم احکام را ابلاغ کنیم، هم فرصت رشد و تغییر را به مخاطب بدهیم و رحمت الهی را در نظر او پررنگ‌تر سازیم که این شیوه، ایمان را از درون انسان می‌رویاند، نه با زور و ارعاب و حاصل آن، پایداری ایمان و شکل‌گیری عشق حقیقی به دین خواهد بود.