اقتصاد مقاومتی تنها راه افزایش تاب‌آوری در برابر فشارهای بیرونی است

علی سعیدی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم و کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با ایکنا، با اشاره به تأثیر تحولات سیاسی و امنیتی بر روندهای اقتصادی و تجاری اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در تحلیل وضعیت اقتصادی کشور باید مورد توجه قرار گیرد، جایگاه تاریخی ایران در شبکه تجارت جهانی است. ایران در طول قرن‌های متمادی تنها یک کشور تولیدکننده یا مصرف‌کننده نبوده، بلکه به دلیل موقعیت جغرافیایی خود نقش یک مرکز مهم تبادلات اقتصادی را ایفا کرده است.

وی افزود: اگر به تاریخ اقتصادی و تمدنی ایران نگاه کنیم، مشاهده می‌شود که بخش قابل توجهی از رونق اقتصادی کشور بر مبنای تجارت شکل گرفته بود. مسیرهای ارتباطی میان شرق و غرب و همچنین شمال و جنوب از سرزمین ایران عبور می‌کرد و همین مسئله ایران را به یک نقطه اثرگذار در تجارت جهانی تبدیل کرده بود.

سعیدی ادامه داد: در ادبیات، فرهنگ و حتی منابع فقهی ما نیز حجم قابل توجهی از مباحث به حوزه تجارت و مبادله اختصاص یافته است. این موضوع نشان می‌دهد که تجارت در تمدن ایرانی ـ اسلامی یک مسئله فرعی نبوده، بلکه بخش مهمی از ساختار اقتصادی و اجتماعی جامعه محسوب می‌شده است.

تغییر مسیر تجارت جهانی و تأثیر آن بر ایران

عضو هیئت علمی دانشگاه قم با اشاره به تحولات چند قرن اخیر در اقتصاد جهان گفت: در دوره معاصر و با ظهور قدرت‌های غربی، ساختار تجارت جهانی دستخوش تغییرات گسترده‌ای شد. توسعه مسیرهای دریایی و شکل‌گیری قدرت‌های استعماری موجب شد که تجارت از مسیرهای سنتی زمینی فاصله بگیرد.

وی افزود: کشورهای اروپایی با توسعه ناوگان‌های دریایی و ایجاد زیرساخت‌های جدید، تلاش کردند مسیرهای جدید تجاری را جایگزین مسیرهای قدیمی کنند. در کنار آن، برخی تحولات سیاسی و امنیتی نیز موجب شد مسیرهای تاریخی تجارت زمینی به تدریج اهمیت کمتری پیدا کنند.

سعیدی تصریح کرد: نتیجه این فرآیند آن بود که بسیاری از مناطق مهم اقتصادی که پیش‌تر نقش محوری داشتند، به تدریج به حاشیه رانده شدند. این مسئله فقط محدود به ایران نبود، بلکه بسیاری از مناطق مهم آسیا نیز با چنین شرایطی مواجه شدند.

وی ادامه داد: طبیعتاً زمانی که یک کشور یا منطقه از جریان اصلی تجارت جهانی فاصله می‌گیرد، آثار آن در بخش‌های دیگر اقتصاد نیز ظاهر می‌شود. کاهش ظرفیت تولید، افزایش بیکاری، محدود شدن فرصت‌های سرمایه‌گذاری و بروز مشکلات اقتصادی از جمله پیامدهای چنین شرایطی است.

تنگه هرمز؛ یک ظرفیت راهبردی در اقتصاد جهانی

این کارشناس اقتصادی با اشاره به اهمیت تنگه هرمز اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که طی سال‌های اخیر و به‌ویژه پس از تحولات منطقه بیشتر مورد توجه قرار گرفته، ظرفیت راهبردی تنگه هرمز است.

وی افزود: بخش قابل توجهی از انرژی جهان از طریق این مسیر جابه‌جا می‌شود و علاوه بر نفت و گاز، بخش مهمی از زنجیره‌های تولید و تجارت جهانی نیز به این منطقه وابستگی دارد.

سعیدی بیان کرد: تا مدت‌ها نگاه غالب این بود که استفاده از ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی ممکن است هزینه‌هایی برای کشور ایجاد کند، اما تحولات اخیر نشان داد که ایران در یکی از مهم‌ترین نقاط اقتصادی جهان قرار گرفته است.

وی تصریح کرد: این موضوع صرفاً به صادرات نفت محدود نمی‌شود. وقتی بخش قابل توجهی از جریان انرژی و کالاهای مختلف از یک منطقه عبور می‌کند، آن منطقه به صورت طبیعی به یکی از نقاط تأثیرگذار در اقتصاد جهانی تبدیل می‌شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه قم افزود: در گذشته عمدتاً تمرکز بر این بود که چگونه می‌توان محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها را مدیریت کرد و صادرات نفت را ادامه داد، اما اکنون بحث‌های جدیدی درباره ظرفیت‌های گسترده‌تر اقتصادی کشور مطرح شده است.

تجربه چین و مسیر توسعه اقتصادی

سعیدی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تجربه چین گفت: یکی از نمونه‌های قابل بررسی در توسعه اقتصادی، تجربه کشور چین است. این کشور مسیر متفاوتی نسبت به بسیاری از اقتصادهای غربی طی کرد.

وی افزود: چین در ابتدا بر استفاده از ظرفیت نیروی انسانی، توسعه زیرساخت‌ها و حضور در بازارهای جهانی تمرکز کرد و به تدریج توانست جایگاه خود را در اقتصاد بین‌الملل تقویت کند.

این کارشناس اقتصادی ادامه داد: در مراحل اولیه توسعه، چین بیشتر بر تولید کالاهای ساده و استفاده از مزیت نیروی کار متمرکز بود، اما به مرور زمان به سمت صنایع پیشرفته و حوزه‌های فناورانه حرکت کرد.

وی اظهار کرد: امروز بسیاری از شرکت‌های چینی در حوزه‌های مختلف فناوری، ارتباطات و صنایع پیشرفته فعالیت می‌کنند و همین مسئله موجب شده رقابت میان چین و قدرت‌های غربی وارد مرحله جدیدی شود.

تولید داخلی و نقش سیاست‌های حمایتی

عضو هیئت علمی دانشگاه قم با تأکید بر اهمیت حمایت از تولید داخلی گفت: تقریباً همه کشورهای صنعتی در دوره‌ای از توسعه خود از سیاست‌های حمایتی استفاده کرده‌اند.

وی افزود: کشورهایی که امروز از تجارت آزاد سخن می‌گویند، در مراحل اولیه توسعه اقتصادی خود حمایت گسترده‌ای از تولید داخلی داشتند تا صنایع آنها بتوانند به مرحله رقابت‌پذیری برسند.

سعیدی ادامه داد: تولید داخلی تنها به معنای ایجاد کارخانه‌های بزرگ نیست، بلکه مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی را شامل می‌شود که می‌تواند اشتغال، درآمد و رشد اقتصادی ایجاد کند.

وی تصریح کرد: در بسیاری از موارد بخشی از نگاه جامعه نسبت به تولید داخلی تحت تأثیر برخی ذهنیت‌ها قرار گرفته است و گاهی تصور می‌شود کیفیت محصولات داخلی پایین‌تر است، در حالی که در برخی حوزه‌ها تولیدکنندگان داخلی توانسته‌اند به دستاوردهای قابل توجهی برسند.

اقتصاد مقاومتی و نقش مردم

این کارشناس اقتصادی درباره مفهوم اقتصاد مقاومتی گفت: اقتصاد مقاومتی صرفاً یک شعار یا عنوان نیست، بلکه مجموعه‌ای از سیاست‌ها و راهکارها برای افزایش تاب‌آوری اقتصاد در برابر فشارهای بیرونی است.

وی افزود: اقتصاد ایران طی سال‌های گذشته با تحریم‌های گسترده‌ای مواجه بوده و در چنین شرایطی حفظ ثبات نسبی اقتصادی نشان می‌دهد که ظرفیت‌های داخلی قابل توجهی در کشور وجود دارد.

سعیدی اظهار کرد: البته یکی از موضوعات مهم این است که مردم چه جایگاهی در این ساختار اقتصادی دارند. در بسیاری از موارد مردم تصور می‌کنند نقش آنها صرفاً به مصرف کالا محدود می‌شود.

وی ادامه داد: در حالی که مشارکت مردم در اقتصاد باید در ابعاد مختلفی از جمله سرمایه‌گذاری، تولید، مدیریت و مالکیت اقتصادی تعریف شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه قم با اشاره به اهمیت صنایع کوچک و متوسط گفت: در برخی کشورها بخش مهمی از رشد اقتصادی بر پایه واحدهای کوچک و متوسط شکل گرفته است و این واحدها توانسته‌اند مشارکت گسترده‌تری را ایجاد کنند.

وی افزود: تمرکز صرف بر صنایع بزرگ ممکن است برخی محدودیت‌ها را ایجاد کند، در حالی که گسترش کسب‌وکارهای کوچک و متوسط می‌تواند فرصت‌های بیشتری برای حضور مردم در عرصه اقتصادی فراهم کند.

ضرورت استفاده از ظرفیت‌های ملی

سعیدی در پایان تأکید کرد: ایران از ظرفیت‌های گسترده‌ای در حوزه منابع طبیعی، موقعیت جغرافیایی، نیروی انسانی و زیرساخت‌های اقتصادی برخوردار است.

وی گفت: اگر این ظرفیت‌ها به صورت دقیق شناسایی شوند و سیاست‌گذاری‌ها نیز در مسیر بهره‌برداری مناسب از آنها قرار بگیرد، امکان ایجاد تحولات مهم اقتصادی وجود دارد.

عضو هیئت علمی دانشگاه قم خاطرنشان کرد: استفاده از فرصت‌های تجاری، تقویت تولید داخلی، افزایش نقش مردم در اقتصاد و بهره‌گیری از مزیت‌های جغرافیایی می‌تواند مسیر جدیدی را پیش روی اقتصاد کشور قرار دهد و زمینه‌ساز رشد و شکوفایی اقتصادی شود.