عبور از «من‌محوری»؛ راهبرد عید قربان برای مدیریت بحران‌های جامعه

حجت‌الاسلام والمسلمین علی قربانی، پژوهشگر گروه مطالعات قرآنی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنای خراسان رضوی اظهار کرد: قربانی در واقع نماد کنار گذاشتن «من‌محور» است؛ به این معنا که همواره حق با من نیست و خواسته‌های لحظه‌ای من نباید اولویت زندگی باشد. در مقابل، اولویت باید به ارزش‌های الهی داده شود. عید قربان بر کاهش نیازهای مصنوعی و کنترل میل‌ها تأکید دارد

وی با اشاره به واکاوی ظرفیت‌های تربیتی و اجتماعی این عید درمواجهه با چالش‌های دنیای مدرن بیان کرد: قربانی؛ مکتبی برای مهار نفس میل‌محور بوده و عید قربان «درس عملی» برای کشیدن ترمز خودخواهی است و این پیام را منتقل می‌کند که مصرف‌گرایی نباید محور چرخش زندگی انسان باشد. 

این پژوهشگر قرآنی افزود: قربانی، رشد معنوی را از مسیر فداکاری آگاهانه ممکن می‌سازد. این عید هم نماد فدا شدن برای دیگران و هم ابزاری برای رشد معنوی خویشتن است؛ شجاعت جان دادن برای اهداف بزرگ و الهی، حتی اگر با میل و راحتی انسان در تضاد باشد. عید قربان، بازآفرینی نیت و جهت زندگی است و یادآوری می‌کند که عبادت فقط در ظاهر خلاصه نمی‌شود؛ بلکه باید پرسید آیا زندگی ما در خدمت آرامش دل و حق است یا در خدمت پر کردن خلأهای مادی؟ همدلی و دستگیری از دیگران در این روز، راهی برای غلبه بر ترسِ «کم داشتن» است که در سنت تقسیم گوشت قربانی نیز تجلی می‌یابد.

پیوند عید قربان با بحران‌های دنیای امروز

قربانی در تبیین پیوند این عید با چالش‌های معاصر تصریح کرد: عید قربان پاسخ به بحران‌هایی است که ریشه در خودمحوری، ترس از کمبود و فراموشی ارزش‌ها دارند. وی در بررسی این بحران‌ها به محورهای زیر اشاره کرد: در موضوع بحران مصرف‌گرایی و نمایش‌محوری، باید گفت که در سبک زندگی امروز، شادی و ارزشمندی با خرید و مصرف سنجیده می‌شود. قربانی پیام می‌دهد که انسان مصرف‌کننده، محور نیست؛ بلکه ایثار، تقوا و کنترل میل‌ها ارزش اصلی است و باید به‌جای افزایش نیازها، نیت‌ها را اصلاح کرد.

پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی افزود: در حوزه بحران فردگرایی، زندگی شهری و الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی میل به «من‌مرکزی» را تقویت کرده‌اند تا هر چیزی برای فرد باشد؛ اما انسان در عید قربان می‌آموزد که بخشی از خواسته و تعلق خود را کنار بگذارد و آن را با ارزشی بالاتر جایگزین کند؛ این تمرینی برای تبدیل شعار به عمل است.

وی ادامه داد: درباره بحران ازهم‌گسیختگی اجتماعی و کاهش همدلی نیز باید توجه داشت که کم‌رنگ شدن ارتباطات واقعی و تبدیل روابط به معامله، یکی از دردهای اصلی امروز است. پیام سنت قربانی و تقسیم آن، عبور از «من برای خودم» و دیدن دیگران است. این مناسک یادآوری می‌کند که عبادت و زندگی باید محور اخلاق و دگرگونی درونی داشته باشد و به یک درس زندگی تبدیل شود. 

این پژوهشگر قرآنی با بیان اینکه عید قربان تنها یک مناسک عبادی نیست، تصریح کرد: همچنین در خصوص بحران جنگ درونی و کنترل نشدن نفس، باید تأکید کرد وقتی نفس مهار نشود، چرخه‌ای از حرص، خشم، حسادت و رقابت‌های ناسالم ایجاد می‌شود که جز با مهار نفسِ میل‌محور و بازگرداندن اولویت‌ها به ارزش‌های الهی، قابل درمان نیست.

راهکارهای ارتقای روح مواسات در جامعه

قربانی با برشمردن بحران‌های امروز نظیر بحران مصرف‌گرایی، فردگرایی، ازهم‌گسیختگی اجتماعی، اضطراب کمبود، بحران معنوی و جنگ درونی نفس، تأکید کرد: برای زنده نگه داشتن روح مواسات و همدلی عید قربان در جامعه کنونی، باید از رویکردهای سطحی عبور کرد؛ لازم است همدلی را از حالت «توزیع یک‌باره» به «همراهی کوتاه‌مدت» تغییر دهیم و کرامت‌محوری را در قالب قانون جاری سازیم.

پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی گفت: شفافیت و اعتماد اجتماعی، تسهیل مدل‌های مشارکت جمعی، تقویت شبکه محلات به‌جای تکیه بر کمپین‌های لحظه‌ای، و زنده نگه داشتن بعد معنوی در کنار بعد اجتماعی از ضرورت‌های این مسیر است. 

قربانی تأکید کرد: گاهی نیاز، فقط کالا نیست و نیاز به دیده شدن، از اهم موارد است. بنابراین باید برنامه‌ریزی دقیقی برای گفت‌وگوی محترمانه، ثبت نیازها با حفظ رضایت و محرمانگی و ارائه راهنمایی‌های لازم به نیازمندان صورت گیرد تا روح مواسات در جامعه به شکلی پایدار و اثرگذار تداوم یابد.