رهایی از «پروژه ناتمام مدرنیته» نیازمند احیای اخلاق است

به گزارش خبرنگار ایکنا از آذربایجان‌شرقی، محمد عباس‌زاده، معاون دانشجویی دانشگاه تبریز، امروز، 11 خردادماه، در نشست تخصصی «بصیرت‌افزایی پلیس با تأسی از قرآن و نهج‌البلاغه» در دانشگاه تبریز، با تأکید بر ضرورت نگاه تخصصی به نهج‌البلاغه، اظهار کرد: نهج‌البلاغه متنی است که برای فهم و تفسیر آن باید از منظرهای مختلف علمی و تخصصی ورود کرد و هر حوزه علمی می‌تواند قرائتی متفاوت و کاربردی از این اثر ارزشمند ارائه دهد.

وی با اشاره به رویکرد جامعه‌شناختی خود نسبت به نهج‌البلاغه گفت: اگر بخواهیم نهج‌البلاغه را از منظر جامعه‌شناسی ترجمه و تحلیل کنیم، می‌توان آن را «الگوی هنجاری عدالت‌محور در راستای کنش ارتباطی» دانست؛ الگویی که بر پایه عدالت، همبستگی اجتماعی و اخلاق بنا شده است.

عباس‌زاده با بیان اینکه جهان امروز برای رهایی از «پروژه ناتمام مدرنیته» نیازمند احیای اخلاق و بازتعریف آن است، افزود: مؤلفه‌های اخلاق اجتماعی و سرمایه اجتماعی همچون برادری، اخوت، همدلی، انسجام و همبستگی در نهج‌البلاغه به‌صورت برجسته مورد توجه قرار گرفته‌اند.

معاون دانشجویی دانشگاه تبریز ادامه داد: در ادبیات مدرن، همبستگی عمدتاً از نوع ارگانیکی و مبتنی بر عقلانیت ابزاری است؛ عقلانیتی که در آن پول و منطق سود، حرف اول و آخر را می‌زند، در حالی‌‌که نهج‌البلاغه بر کنش ارتباطی تأکید دارد. کنش ارتباطی یعنی انسان بیش از آنکه سخن بگوید، شنونده باشد؛ همان‌گونه که خداوند دو گوش و یک زبان به انسان عطا کرده است تا دو برابر شنیدن و یک برابر سخن گفتن را بیاموزد.

وی با اشاره به غلبه «کنش استراتژیک» در جامعه امروز تصریح کرد: کنشی که اکنون در جامعه غالب شده، مبتنی بر عقلانیت ابزاری، منطق بازار و سود است، اما نهج‌البلاغه راهکارهایی برای بازگشت به کنش‌های ارتباطی عدالت‌محور ارائه می‌دهد.

عباس‌زاده همچنین با اشاره به نظریه «گفتمان قدرت» در اندیشه فوکو خاطرنشان کرد: در کنار گفتمان قدرت، نهج‌البلاغه گفتمان مقاومت را نیز مطرح می‌کند؛ مقاومتی که از منظر بنده، «مقاومت شناختی» است. به این معنا که افراد نباید هر محتوایی را در فضای مجازی بدون تأمل بازنشر یا بازخورد کنند، بلکه باید ابتدا آن را با هنجارها و ارزش‌های اجتماعی و فرهنگی خود بسنجند.

معاون دانشجویی دانشگاه تبریز با تأکید بر اینکه نهج‌البلاغه دارای ریشه‌های عمیق جامعه‌شناختی در حوزه تحول اجتماعی است، گفت: بازتولید سرمایه اجتماعی از طریق تقوا، اخلاق و عدالت در بخش‌های مختلف این کتاب ارزشمند به‌کرات مورد توجه قرار گرفته است.

وی افزود: گفتمان مقاومت شناختی بر پایه کنش‌های ارتباطی عدالت‌محور شکل می‌گیرد، نه بر مبنای مثلث شوم «زر، زور و تزویر» که در بسیاری از ساختارهای اجتماعی و سیاسی نقش‌آفرین است.

عباس‌زاده با اشاره به مفهوم قدرت در نهج‌البلاغه اظهار کرد: در این کتاب، دو نگاه متفاوت به قدرت وجود دارد؛ از یک سو قدرت ابزاری برای اجرای عدالت است و از سوی دیگر، هرگونه سلطه مبتنی بر زور، خویشاوندسالاری و خودکامگی نامشروع شمرده می‌شود.

استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تبریز ادامه داد: مفاهیمی همچون عدل، قسط، حق و باطل در نهج‌البلاغه به‌صورت گسترده مطرح شده‌اند و از منظر روش‌شناسی می‌توان با استفاده از تحلیل محتوای کمی، میزان و نحوه تکرار این مفاهیم را مورد بررسی قرار داد تا به درک دقیق‌تری از جایگاه آن‌ها در ساختار فکری نهج‌البلاغه رسید.

معاون دانشجویی دانشگاه تبریز با بیان اینکه شهروند مدرن از منظر جامعه‌شناسی، شهروندی است که صدای او شنیده شود، تصریح کرد: در جامعه امروز، بسیاری از صداها در گلوها مانده و یکی از وظایف اصلی جامعه‌شناسی، آزادسازی و شنیده‌شدن این صداها است؛ موضوعی که در ادبیات نهج‌البلاغه نیز به‌وضوح مشاهده می‌شود.

وی با اشاره به مفهوم «حکمرانی متعالی» افزود: بخش مهمی از حکمرانی متعالی، همان توصیه‌ها و دستوراتی است که امیرالمؤمنین(ع) به والیان و کارگزاران خود ارائه کرده‌اند و این موضوع می‌تواند الگوی مهمی برای حکمرانی در عصر حاضر باشد.

عباس‌زاده همچنین با اشاره به مفاهیم «کنش جمعی» و «مسئولیت اجتماعی» گفت: آنچه در ادبیات دینی به‌عنوان امر به معروف و نهی از منکر مطرح می‌شود، در جامعه‌شناسی تحت عنوان کنش جمعی و مسئولیت اجتماعی شناخته می‌شود.

وی با تشریح روند تحول دانشگاه‌ها اظهار کرد: اگر دانشگاه نسل اول آموزش‌محور، نسل دوم پژوهش‌محور، نسل سوم کارآفرین‌محور و نسل چهارم مبتنی بر مسئولیت اجتماعی بوده است، بنده نسل پنجم را «دانشگاه هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی» می‌دانم که بر پایه الگوریتم‌ها شکل گرفته است.

معاون دانشجویی دانشگاه تبریز ادامه داد: مسئولیت اجتماعی در دانشگاه نسل پنجم اقتضا می‌کند که پشت‌پرده الگوریتم‌های پنهان و جریان‌های هدایت‌کننده اطلاعات شناسایی شوند و نسبت به نحوه تولید و ارائه داده‌ها در فضای هوش مصنوعی، نگاه انتقادی و آگاهانه وجود داشته باشد.

وی با اشاره به تأکید نهج‌البلاغه بر مسئولیت اجتماعی گفت: در دانشگاه‌ها نیز باید این مسئولیت اجتماعی در تمامی حوزه‌ها نهادینه شود.

عباس‌زاده با اشاره به یکی از آموزه‌های نهج‌البلاغه مبنی بر اینکه بهترین یار تو کسی است که عیب تو را در نهان بازگو کند، اظهار کرد: نهادینه‌سازی نقد درونی در ساختار قدرت، از ویژگی‌های برجسته حکمرانی متعالی است.

عضو هیئت علمی دانشگاه تبریز در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به وضعیت سرمایه اجتماعی در جامعه افزود: یکی از مؤلفه‌های اصلی سرمایه اجتماعی، اعتماد اجتماعی است و متأسفانه این اعتماد در جامعه تا حدی دچار فرسایش شده است. بر اساس برخی شاخص‌ها، میانگین فرسایش اجتماعی در استان آذربایجان شرقی و به‌ویژه تبریز، بالاتر از میانگین کشوری است.

معاون دانشجویی دانشگاه تبریز اظهار کرد: تعاملات اجتماعی، اخلاق، وفاداری، امانت‌داری و عدالت، از مهم‌ترین مفاهیمی هستند که در نهج‌البلاغه مورد تأکید قرار گرفته‌اند و دین در این ادبیات، ابزاری برای نظارت بر قدرت و مهار خودکامگی به‌شمار می‌رود.

وی تأکید کرد: نهج‌البلاغه را می‌توان از منظرهای مختلفی همچون جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، فلسفه، الهیات و سایر رشته‌های علمی مورد مطالعه قرار داد و هر یک از این حوزه‌ها ظرفیت‌های جدیدی برای فهم این متن ارزشمند ارائه می‌دهند.

استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تبریز با بیان اینکه وظیفه جامعه‌شناسی، نقد و سخن گفتن با صداقت، صراحت و روشنی است، اظهار کرد: امروز در دانشگاه‌ها تا حد زیادی در حال تضعیف معرفت بومی هستیم و تمام تلاش‌ها معطوف به ارتقای رتبه دانشگاه‌ها در نظام‌های رتبه‌بندی بین‌المللی شده است.

وی افزود: انتشار مقاله در مجلات معتبر بین‌المللی و دیده‌شدن در سطح جهانی اقدامی ارزشمند و ضروری است، اما نباید در این مسیر، معرفت بومی و ظرفیت‌های علمی و فرهنگی داخلی نادیده گرفته شود.

عباس‌زاده در پایان تصریح کرد: بنده مخالف انتشار مقاله در نشریات معتبر بین‌المللی نیستم، اما معتقدم در کنار توجه به شاخص‌های علمی جهانی، باید برای تقویت و بازتولید معرفت بومی نیز برنامه‌ریزی جدی صورت گیرد.