حجتالاسلام محسن الویری مطرح کرد
غدیر؛ متنی زنده و رویدادی سرشار از ظرفیتهای تحلیلی
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) گفت: در واقع غدیر متنی زنده و رویدادی سرشار از ظرفیتهای تحلیلی است که میتواند در گفتوگوی دین با علوم انسانی معاصر نقشی مهم ایفا کند و یکی از مسائل مهمی که غدیر ما را به آن توجه میدهد، مسئله تداوم، استمرار و بههمپیوستگی در مسیر حق است.
به گزارش ایکنا از خراسانرضوی، حجتالاسلام محسن الویری، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در نشست هماندیشی اساتید با موضوع گونهشناسی دلالتهای غدیر برای عرصههای دانشی و اجتماعی جهان که امروز، 12 خرداد ماه در دفتر هماندیشی استادان و نخبگان دانشگاهی دانشگاههای خراسان رضوی برگزار شد، اظهار کرد: یک پژوهشگر میتواند با تخصص در حوزهای مانند ارتباطات یا جامعهشناسی، به سراغ قرآن و روایات برود و موضوعات مرتبط با رشته خود را از متون دینی استخراج و بررسی کند. در عین حال، مسئله صرفاً استخراج موضوعات نیست، بلکه گاه میتوان با یک رویکرد مشخص به سراغ متون دینی رفت و به دریافتهایی رسید که لزوماً از جنس موضوعات مصطلح آن دانش نیست.وی ادامه داد: برای مثال ممکن است کسی سوره حمد را بخواند و در نگاه نخست بگوید که در این سوره موضوع جامعهشناختی مستقیمی وجود ندارد، اما اگر با رویکرد جامعهشناختی به آن بنگرد، میتواند از همین آیات برداشتهایی اجتماعی داشته باشد. به تعبیر دیگر وقتی در این سوره از خدای رحمان سخن گفته میشود، میتوان این نکته را استنباط کرد که جامعه خدایی و خداگونه نیز باید بهرهمند از رحمانیت باشد و همین متن اگر با رویکرد روانشناختی خوانده شود، این معنا را به ذهن متبادر میکند که انسان مؤمن و خداباور نیز باید جلوهای از رحمانیت و رحیمیت را در شخصیت و رفتار خود بازتاب دهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تفاوت موضوع و رویکرد در مطالعات دینی بیان کرد: این دو را نباید یکسان گرفت، گاهی از دل متن دینی، موضوعات مرتبط با یک رشته علمی استخراج میشود، اما گاهی خود نگاه و زاویه دید یک دانش، افقهای تازهای برای خواندن متن میگشاید و بر همین اساس، غدیر نیز فقط یک موضوع نیست، بلکه میتواند در قالب رویکردهای مختلف دانشی مورد بازخوانی قرار گیرد.
هشت عرصه دانشی برای بازخوانی غدیر
الویری با اشاره به عرصههای دانشی که میتوان در نسبت با غدیر مورد توجه قرار داد، گفت: دستکم هشت عرصه دانشی را میتوان در این زمینه برشمرد که هر یک امکان فهمی متفاوت و عمیقتر از غدیر را فراهم میکنند. نخستین عرصه تاریخ و تاریخ خود به مثابه رویداد و حادثه است. در اینجا مسئله اصلی آن است که بتوان روایت منسجم، سازگار و قابل اعتمادی از واقعه غدیر به دست داد، به عبارت دیگر در گام نخست باید گزارش تاریخی استواری از این رخداد مهم ارائه شود، گزارشی که از انسجام و اتکاپذیری لازم برخوردار باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) دومین عرصه را کلام معرفی کرد و ادامه داد: حوزه بعدی، عرصه کلام است، چه کلام به معنای سنتی آن و چه کلام جدید. در نگاه سنتی، غدیر بهطور طبیعی با مسئله امامت پیوند میخورد، اما در کلام جدید و حتی در فلسفه دین، پرسشهای تازهتری قابل طرح است، از جمله اینکه دین تا چه اندازه و تا کجا در زندگی انسانها و در دنیای بشر دخالت و حضور دارد. به باور من، غدیر از جمله مهمترین منابعی است که میتوان بر اساس آن درباره میزان و قلمرو حضور دین در زندگی انسان سخن گفت.
الویری سومین عرصه را الهیات تاریخ برشمرد و افزود: غدیر را میتوان در چارچوب الهیات تاریخ نیز بررسی کرد، از این منظر، غدیر صرفاً یک واقعه تاریخی نیست، بلکه باید پرسید آیا این رویداد را میتوان جلوهای از یک سنت الهی دانست یا خیر، آیا غدیر صرفاً رخدادی است که در یک مقطع زمانی اتفاق افتاده یا اینکه با مشیت الهی و تدبیر ربوبی پیوندی عمیق دارد. به گمان من یکی از مهمترین ساحتهای مطالعه غدیر همین است که ببینیم اراده و مشیت الهی چگونه در این واقعه بازتاب یافته است.
وی فقه و مناسک را چهارمین عرصه دانشی مطالعه غدیر دانست و گفت: یکی دیگر از عرصهها، ساحت فقهی و مناسکی غدیر است و طبیعی است که غدیر فقط یک واقعه نظری یا صرفاً تاریخی نیست، بلکه در سنت دینی ما برای آن آداب، اعمال و مناسکی تعریف شده و همین امر غدیر را در قلمرو فقه و آیینهای دینی نیز قابل بررسی میکند.
غدیر پیامهای مهمی از حکمرانی در خود نهفته دارد
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) پنجمین عرصه را سیاست و اندیشه سیاسی خواند و بیان کرد: غدیر از منظر سیاسی و حکومتی نیز حرفهای مهمی برای گفتن دارد. این رخداد، پیامهای مهمی در حوزه حکمرانی، حکومت و سیاست در خود نهفته دارد و یکی از مسائل مهمی که غدیر ما را به آن توجه میدهد، مسئله تداوم، استمرار و بههمپیوستگی در مسیر حق است. در واقع، غدیر به این پرسش پاسخ میدهد که این پیوستگی چگونه باید حفظ و ترمیم شود و جامعه دینی چگونه میتواند از گسست در مسیر حق جلوگیری کند.
الویری با اشاره به برخی دلالتهای حکمرانی در واقعه غدیر افزود: از منظر حکمرانی در غدیر نکات بسیار مهمی وجود دارد. برای نمونه، مسئله ماندگاری پیام در برابر فراموششدگی، یکی از درسهای اساسی این رویداد است، همچنین نحوه اعلام سیاستها و تصمیمهای کلان در غدیر قابل توجه است، به گونهای که حتی جغرافیا نیز در خدمت پیام قرار میگیرد. افزون بر آن از حضور مردم، از زمان و از موقعیت اجتماعی موجود نیز برای ابلاغ درست و مؤثر پیام استفاده میشود و همه اینها نشان میدهد که غدیر در سطح حکمرانی و تدبیر اجتماعی نیز واجد پیام و الگوست.
وی ارتباطات را یکی دیگر از عرصههای مهم مطالعه غدیر دانست و بیان کرد: غدیر از منظر ارتباطات نیز بسیار آموزنده است. شیوه ارتباطی و چگونگی اعلام پیام الهی در واقعه غدیر خود دربردارنده نکات بسیار ارزشمندی است و اینکه یک پیام بزرگ چگونه باید در زمان و مکان مناسب، با تمهیدات درست و در حضور مخاطبان، ابلاغ و تثبیت شود از جمله درسهایی است که غدیر برای دانش ارتباطات در اختیار ما قرار میدهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) به روانشناسی و جامعهشناسی بهعنوان دیگر عرصههای دانشی اشاره کرد و ادامه داد: غدیر را میتوان از منظر روانشناختی و جامعهشناختی نیز بررسی کرد و هر یک از این دانشها، امکانات تازهای برای فهم ابعاد فردی و اجتماعی این رویداد در اختیار ما میگذارند و کمک میکنند که دلالتهای غدیر را فراتر از فهمهای معمول و رایج دنبال کنیم.
غدیر؛ ظرفیتی ماندگار برای اندیشیدن درباره سیاست
الویری با تأکید بر ظرفیتهای گسترده غدیر برای مطالعات علمی و دانشگاهی افزود: اگر غدیر را بر پایه این دانشها بخوانیم و مضامین مرتبط با سیاست، ارتباطات، الهیات تاریخ و دیگر حوزهها را از آن استخراج کنیم، افقهای تازهای برای ما گشوده خواهد شد. در واقع، غدیر متنی زنده و رویدادی سرشار از ظرفیتهای تحلیلی است که میتواند در گفتوگوی دین با علوم انسانی معاصر نقشی مهم ایفا کند.
وی بیان کرد: یکی از ضرورتهای امروز ما این است که از محدود شدن غدیر به برخی ساحتهای خاص پرهیز کنیم و آن را در گسترهای وسیعتر مورد توجه قرار دهیم و هر اندازه بتوانیم این واقعه را با رویکردهای متنوعتر و دانشهای گوناگون بازخوانی کنیم، هم فهم عمیقتری از خود غدیر به دست میآوریم و هم امکان بهرهگیری بیشتر از آن در مسائل امروز جامعه فراهم میشود.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) تصریح کرد: غدیر فقط یک رخداد مربوط به گذشته نیست، بلکه ظرفیتی ماندگار برای اندیشیدن درباره نسبت دین، جامعه، سیاست، ارتباطات و حیات انسانی در اختیار ما قرار میدهد و به همین دلیل، بازخوانی علمی و روشمند آن میتواند در تولید دانش دینی و گسترش مطالعات میانرشتهای نقشی تعیینکننده داشته باشد.
در ادامه محمدرضا فخر روحانی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم با اشاره به انتشار ویژهنامهای در حرم امام علی(ع) که سالانه چهار نوبت و متناسب با مناسبتهای مختلف منتشر میشود، اظهار کرد: یکی از این ویژهنامهها بهمناسبت عید غدیر آغاز شده و طبعاً پرداختن دقیق، مستند و عالمانه به موضوع غدیر در چنین فضاهایی ضرورتی دوچندان پیدا میکند.
وی ادامه داد: وقتی موضوع غدیر را در آثار و گزارشهای موجود بررسی میکنیم با برخوردی مواجه میشویم. متأسفانه در بسیاری از موارد و بهویژه در برخی منابع غیرمسلمان یا غربی، از واقعه غدیر بسیار سادهانگارانه عبور شده و عمق الهیاتی، تاریخی و تمدنی آن نادیده گرفته شده است که این نوع مواجهه نهتنها از فهم درست جایگاه غدیر جلوگیری میکند، بلکه گاه به بازتولید برداشتهای ناقص و نادرست نیز میانجامد.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم در ادامه با اشاره به برخی نمونههای تاریخی در این زمینه گفت: برای مثال توماس پاتریک هیوز، نویسنده انگلیسی که در قرن نوزدهم میزیست و سالهایی طولانی در منطقهای که امروز پاکستان نامیده میشود فعالیت داشت در کتاب خود با عنوان A Dictionary of Islam که در سال 1885 در لندن منتشر شده است مطالبی ناروا و نامتناسب با شأن واقعه غدیر مطرح میکند، در این کتاب توصیفهایی از آیینهای مربوط به غدیر ارائه شده که با نوعی نگاه تحقیرآمیز و غیرمنصفانه همراه است و بهجای فهم تاریخی و دینی این واقعه، تصویری مخدوش و تقلیلیافته از آن عرضه میشود.
فخر روحانی افزود: این مسئله منحصر به یک مورد خاص نیست و در برخی دیگر از نوشتههای غربی نیز با تعابیری مواجه میشویم که اساساً نشاندهنده فقدان درک دقیق از موقعیت غدیر در حافظه تاریخی مسلمانان است. برای نمونه، یک نویسنده آمریکایی در توصیف غدیر از تعبیری بسیار نامناسب استفاده کرده و آن را استخر خون خوانده است، در حالیکه غدیر خم در اصل نام برکه یا آبگیری در مسیر مکه و مدینه است، همان مکانی که بنا بر نقلهای معتبر، پیامبر اکرم(ص) در آنجا دست حضرت علی(ع) را بالا بردند و حدیث معروف غدیر را بیان فرمودند.
وی بیان کرد: چنین توصیفهایی نشان میدهد که در بخشی از ادبیات دایرةالمعارفی و فرهنگنامهای غرب، غدیر نه به مثابه یک رخداد بنیادین در تاریخ اسلام، بلکه صرفاً بهعنوان یک اشاره گذرا یا یک مدخل جغرافیایی و تاریخی محدود دیده شده است، در حالی که غدیر در سنت اسلامی، بهویژه در اندیشه شیعی از جایگاهی عمیقتر برخوردار است و صرفاً یک واقعه تاریخی نیست، بلکه نقطهای تعیینکننده در بحث ولایت، تداوم هدایت و رهبری امت اسلامی به شمار میآید.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم با اشاره به برخی آثار پژوهشی در این حوزه اظهار کرد: در مقابل این نگاههای ساده شده، برخی نویسندگان و محققان به بعد تاریخی و اجتماعی بزرگداشت غدیر توجه کردهاند. برای مثال، نویسنده ای در کتاب خود ذیل واقعه غدیر به این نکته اشاره میکند که بزرگداشت عید غدیر در دوران آلبویه در بغداد با جدیت دنبال میشده است، البته اینگونه نبوده که تنها آلبویه به غدیر اهتمام داشته باشند، بلکه وقتی تاریخ حکومتهای شیعی را بررسی میکنیم، میبینیم خاندانهایی مانند حمدانیان در منطقه حلب سوریه امروزی نیز این مناسبت را بسیار گرامی میداشتند.
فخر روحانی ادامه داد: این نمونهها نشان میدهد که غدیر در ساحت اجتماعی و سیاسی جهان اسلام نیز حضوری جدی داشته و تنها در مقام یک باور فردی یا محدود به متون کلامی باقی نمانده است. هنگامیکه به برخی کتابها و منابع تاریخی مرتبط با عراق و دوره آلبویه مراجعه میکنیم، بهخوبی روشن میشود که با اهتمام این حکومت، توجه به واقعه غدیر در عرصه عمومی و آیینی تقویت شده و این روز از جنبههای مختلف مورد تکریم قرار گرفته است.
وی به بازتاب غدیر در برخی فرهنگنامههای معاصر اشاره کرد و گفت: در برخی منابعی که نویسندگان خارجی تألیف کردهاند، از جمله فرهنگنامههایی که میتوان آنها را آثاری متوسط از نظر عمق علمی دانست، ذیل مدخل غدیر صرفاً این نکته ذکر شده که پیامبر(ص) در چنین روزی امام علی(ع) را بهعنوان جانشین خود معرفی کردند و شیعیان نیز این مناسبت را جشن میگیرند. این البته نسبت به برخی روایتهای مغرضانه، بیان ملایمتری است، اما همچنان از تبیین ابعاد گسترده این رخداد فاصله دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم افزود: در سال 2003 میلادی نیز یک نویسنده آمریکایی در قالب یک لغتنامه، مطلبی درباره غدیر آورده و در آن نوشته است که غدیر نام برکهای در مسیر مکه و مدینه است که پیامبر اسلام(ص) در آنجا حضرت علی(ع) را بهعنوان جانشین خود معرفی کردهاند، هرچند این بیان در مقایسه با برخی توصیفهای نادرست گذشته، از دقت بیشتری برخوردار است، اما باز هم نمیتواند نشاندهنده تمامی لایههای معنایی، اعتقادی و تاریخی واقعه غدیر باشد.
فخر روحانی با اشاره به وضعیت مدخل غدیر در برخی فرهنگهای مرجع جهان بیان کرد: برای نمونه، در لغتنامه ادیان جهان مدخل مستقلی تحت عنوان غدیر خم وجود ندارد و اگر اشارهای هم دیده شود، ذیل مدخل مربوط به حضرت علی(ع) آمده است که این موضوع بهخوبی نشان میدهد غدیر علیرغم جایگاه برجستهاش در سنت اسلامی، در برخی منابع مرجع جهانی هنوز آنگونه که شایسته است بهصورت مستقل و تحلیلی معرفی نشده است.
وی ادامه داد: مسئله اصلی این است که ما با یک خلأ جدی در معرفی علمی، دقیق و روشمند غدیر در عرصه بینالمللی مواجه هستیم. اگر دیگران با پیشفرضهای خود، یا از سر کماطلاعی، تصویر ناقصی از غدیر ارائه میکنند، بخشی از مسئولیت نیز متوجه ما است که نتوانستهایم با زبان علمی، مستند و قابل فهم برای مخاطب جهانی، ابعاد این واقعه را بهدرستی تبیین کنیم.
عضو هیئت علمی دانشگاه قم گفت: غدیر صرفاً یک مناسبت آیینی برای برگزاری جشن نیست، بلکه واقعهای است که در بطن خود، حامل پیامهای مهمی درباره نسبت دین و رهبری، امت و ولایت، و استمرار هدایت پس از پیامبر اکرم(ص) است، از این رو، هرگونه مواجهه با غدیر باید فراتر از گزارشهای مختصر و تعابیر سطحی باشد و با در نظر گرفتن زمینههای تاریخی، حدیثی، تفسیری و اجتماعی آن صورت گیرد.
انتهای پیام 
