عفو در قرآن؛ راهبرد عقلانی برای بهینهسازی روابط
سیدمحسن میرسندسی با تأکید بر اینکه خشم میتواند سرمایه اجتماعی، اعتماد و ظرفیت گفتوگو را در جامعه از بین ببرد، گفت: از منظر قرآن، فروخوردن خشم و عفو نه نشانه ضعف، بلکه راهبردی عقلانی و آگاهانه برای حفظ و بهینهسازی روابط اجتماعی است؛ راهبردی که در عین تأکید بر گذشت، نادیده گرفتن حقوق افراد را نیز تجویز نمیکند.
سیدمحسن میرسندسی، استادیار گروه قرآن و مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی با اشاره به اینکه امروزه بسیاری از گفتوگوها در خانواده یا فضای مجازی به جایی میرسد که خشم جای منطق را میگیرد، اظهار کرد: از منظر جامعهشناختی، فروخوردن خشم به تقویت سرمایه اجتماعی کمک میکند و مانع شکلگیری گفتوگوهای مخرب میشود.
وی با بیان اینکه خشم معمولاً یک مسئله روانشناختی تلقی میشود، اما از نگاه یک جامعهشناس، خشم یک «اپیدمی ارتباطی» است، ادامه داد: وقتی خشم در یک جمع منتشر میشود، مانند آتشسوزی در انبار مهمات عمل میکند. یک فحاشی در فضای مجازی، توهین در جلسه خانوادگی یا برچسبزنی سیاسی در جمع دوستان، زنجیرهای از خشم را فعال میکند که میتواند سرمایه اجتماعی یک گروه را نابود کند.
میرسندسی با اشاره به اینکه سرمایه اجتماعی شامل اعتماد، همکاری و احساس تعلق است و خشم همانند سمی این سرمایه را از بین میبرد، گفت: خداوند در آیه ۱۳۴ سوره «آلعمران» میفرماید: «الَّذِینَ یُنفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ». قرآن کریم فروخوردن خشم را در کنار انفاق در سختی و آسانی قرار داده است؛ بهنوعی خشمخوری یک نوع انفاق اجتماعی محسوب میشود، زیرا فرد با فروبردن خشم خود، هزینه لحظهای را میپردازد تا سرمایه رابطه حفظ شود. خانوادههایی که اعضای آنها کظم غیظ را تمرین میکنند، نرخ طلاق عاطفی و قطع ارتباط در آنها بهمراتب کمتر است. در حالیکه در جامعه امروز، بسیاری از آببندهای عاطفی شکسته شده و افراد اجازه میدهند نخستین جرقه خشم، تمام ظرفیت گفتوگو را نابود کند.
این استاد دانشگاه افزود: مؤمنان واقعی کسانی هستند که در اوج تنش، سدی محکم در برابر خشم خود ایجاد میکنند و اجازه نمیدهند خشم، گفتوگو را از بین ببرد. پس از فروخوردن خشم نیز نوبت به عفو میرسد.
وی عفو و گذشت را «بخشیدن گذشته، نه فراموش کردن آن» دانست و بیان کرد: این همان نقطهای است که جامعه از بحران عبور میکند. با این حال، پرسش مهمی در این زمینه مطرح است که آیا عفو به معنای چشمپوشی از حقوق فردی است یا میتوان هم اهل گذشت بود و هم بر حقوق خود ایستاد؟
میرسندسی با اشاره به آیه ۱۴۹ سوره «نساء» «إِن تُبْدُواْ خَیرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُواْ عَن سُوَءٍ فَإِنَّ اللّهَ کَانَ عَفُوًّا قَدِیرًا» گفت: قرآن میان اخلاق و حقوق رابطهای متوازن برقرار میکند و نشان میدهد که میتوان در عین گذشت، جامعهای سالم و منظم داشت.
استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به یک برداشت نادرست رایج، اظهار کرد: برخی تصور میکنند یا باید حق خود را بگیرند یا گذشت کنند، گویی این دو در تضاد با یکدیگر قرار دارند؛ در حالیکه قرآن نشان میدهد این دو نهتنها قابل جمع هستند، بلکه یکدیگر را تکمیل میکنند. خداوند در این آیه سه سطح «اظهار خیر»، «پنهان داشتن خیر» و «گذشت از بدی» را در کنار یکدیگر قرار داده است. بنابراین نظام حقوقی مبتنی بر اخلاق، نظامی نیست که فرد را به گذشت همیشگی یا انتقام دائمی دعوت کند، بلکه عفو را بهعنوان انتخابی آگاهانه، عقلانی و هوشمندانه معرفی میکند.
وی ادامه داد: از منظر قرآن، در جامعه سالم اخلاق بر حقوق تقدم دارد، اما حقوق نادیده گرفته نمیشود. برای نمونه اگر همسایهای در پارکینگ مشترک بارها به خودرو شما آسیب بزند یا آن فضا را اشغال کند، رویکرد صرفاً حقوقی این است که فوراً شکایت کنید و رابطه را قطع کنید؛ در مقابل، رویکرد صرفاً اخلاقی بدون چارچوب نیز آن است که هر رفتار نادرستی را نادیده بگیرید. نظام حقوقی مبتنی بر اخلاق قرآنی مسیر دیگری را پیشنهاد میکند؛ ابتدا گفتوگو، گذشت و فرصت جبران. این همان «تعفوا عن سوء» است. اما اگر خطا بهصورت عمدی و مکرر ادامه پیدا کند، دیگر جایی برای عفو بیضابطه باقی نمیماند و فرد میتواند حق خود را از مسیر قانونی پیگیری کند، بدون آنکه به توهین، تخریب یا رفتار غیراخلاقی متوسل شود.
میرسندسی در پایان گفت: عفو در قرآن یک راهبرد عقلانی برای بهینهسازی روابط است، نه یک ضعف اخلاقی. خداوند در آیه ۴۰ سوره شوری میفرماید: «وَجَزَاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ». این آیه نشان میدهد که عفو تنها گذشت نیست، بلکه گذشتی است که به اصلاح روابط و بهبود وضعیت اجتماعی منجر شود.
انتهای پیام
