مدرنیته؛ آزمونی برای بصیرت دینی

مجتبی انصاری‌مقدم، پژوهشگر دینی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی، با اشاره به نسبت مدرنیته و باور دینی، با بیان اینکه قرآن کریم انسان را در طول تاریخ همواره در معرض آزمون‌های مختلف قرار داده است، اظهار کرد: مدرنیته با تمام پیچیدگی‌ها و دستاوردهای خود، یکی از بزرگ‌ترین آزمون‌های دوران معاصر برای باور دینی به‌شمار می‌رود. این آزمون، بسته به عمق و اصالت باور دینی و نحوه مواجهه با مؤلفه‌های مدرنیته، می‌تواند به تهدیدی جدی یا فرصتی برای پالایش و تعمیق ایمان تبدیل شود.

وی با استناد به آیه ۱۵۵ سوره بقره، «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ» و قطعاً شما را به چیزی از [قبیل] ترس و گرسنگی و کاهش در اموال و جان‌ها و محصولات می‌آزماییم؛ و صابران را مژده ده.» گفت: این آیه نشان می‌دهد که آزمون، بخشی از سنت الهی در زندگی بشر است. مدرنیته نیز با ایجاد فضاهای جدید، نیازهای نو و چالش‌های پیچیده، در واقع نوعی آزمون تازه برای ایمان محسوب می‌شود.

انصاری‌مقدم در تشریح جنبه‌های تهدیدآمیز مدرنیته برای باور دینی، تصریح کرد: تهدید مدرنیته برای باور دینی در ریشه‌های جهان‌بینی و ارزش‌های آن نهفته است؛ ارزش‌هایی که گاه در تقابل با مفاهیم بنیادین قرآنی قرار می‌گیرند.

پژوهشگر و استاد علوم قرآن و حدیث با اشاره به «جابه‌جایی مرجعیت؛ من به‌جای خدا» اظهار کرد: یکی از ارکان اصلی مدرنیته، اومانیسم و تأکید بر عقل و اراده انسانی به‌عنوان منبع اصلی شناخت و ارزش‌گذاری است. این رویکرد، در صورت افراط، می‌تواند جایگاه وحی و هدایت الهی را کمرنگ کرده و انسان را به خودبزرگ‌بینی و اتکای صرف به عقل محدود خود سوق دهد.

وی در ادامه به آیات ۷ و ۸ سوره یونس اشاره و تصریح کرد: «إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَ رَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ/ أُولَٰئِكَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ» «کسانی‌که امیدی به دیدار ما ندارند و به زندگی دنیا دل خوش کرده‌اند و بدان اطمینان یافته‌اند و کسانی که از آیات ما غافلند، همانان جایگاهشان به سزای آنچه به دست می‌آوردند، آتش خواهد بود.»

این مدرس علوم قرآن و حدیث تأکید کرد: این آیات به کسانی اشاره دارد که دنیا و یافته‌های بشری را ملاک اصلی قرار داده و از نشانه‌های الهی غافل شده‌اند. مدرنیته با برجسته کردن دستاوردهای مادی و فکری بشر می‌تواند این نوع غفلت را تشدید کند.

انصاری‌مقدم همچنین با اشاره به آیه ۷۵ سوره بقره، «أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ»، افزود: «آیا طمع دارید که [یهودیان] به شما ایمان بیاورند، با آنکه گروهی از آنان کلام خدا را می‌شنیدند، سپس آن را ـ با آنکه فهمیده بودند ـ بعد از آگاهی تحریف می‌کردند، در حالی‌که خودشان بر این امر آگاه بودند؟» اشاره این آیه به تحریف آگاهانه کلام خدا، بیانگر خطری است که از ناحیه دانش و فهم بشری ـ حتی اگر در ظاهر درست به نظر برسد ـ می‌تواند متوجه دین شود، به‌ویژه زمانی‌که مرجعیت وحی نادیده گرفته شود.

وی در ادامه با اشاره به تولید ظاهر پیشرفت بدون تزکیه؛ سبقت گرفتن مادیات از معنویات، اظهار کرد: دستاورد بزرگ مدرنیته، پیشرفت خیره‌کننده در علم و فناوری و بهبود سطح زندگی مادی است، اما قرآن کریم همواره بر تقدم تزکیه بر علم و دانش صرف تأکید دارد. هنگامی‌که پیشرفت مادی بدون تهذیب نفس و توجه به معنویت صورت گیرد، می‌تواند به فساد، ظلم و تباهی منجر شود.

این پژوهشگر علوم قرآن و حدیث با استناد به آیه ۱۷۰ سوره بقره، «وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۗ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ»، افزود: «و هنگامی که به آنان گفته شود از آنچه خدا نازل کرده است پیروی کنید، می‌گویند بلکه ما راهی را که پدرانمان را بر آن یافتیم، پیروی می‌کنیم. آیا حتی اگر پدرانشان چیزی را درک نمی‌کردند و هدایت نیافته بودند، باز هم باید از آنان پیروی کرد؟» این آیه به تقلید کورکورانه اشاره دارد؛ موضوعی که حتی اگر بر پایه علم و فرهنگ زمانه باشد، در صورت تعارض با هدایت الهی، مذموم شمرده می‌شود. مدرنیته نیز با تأکید بر سنت‌های بشری و عقلانیت عصر جدید، در صورتی که نتواند خود را با مبانی دینی بسنجد، ممکن است نقشی مشابه ایفا کند.

انصاری‌مقدم تأکید کرد: این آیه به تقلید کورکورانه اشاره دارد؛ به این معنا که حتی اگر گذشتگان براساس علم و فرهنگ زمان خود عمل کرده باشند، هنگامی‌که آن رفتار در تعارض با هدایت الهی قرار گیرد، مذموم خواهد بود. مدرنیته نیز با تأکید بر «سنت‌های بشری» و «عقلانیت عصر جدید»، در صورتی که نتواند خود را با مبانی دینی بسنجد، ممکن است نقشی مشابه تقلید کورکورانه ایفا کند.

وی در ادامه با استناد به آیات ۳۷ تا ۳۹ سوره نازعات، «فَأَمَّا مَنْ طَغَىٰ»، «وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا»، «فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَىٰ»، بیان کرد: «پس اما هر کس که طغیان کرد و زندگی پست دنیا را برگزید، قطعاً دوزخ جایگاه او خواهد بود.» این آیات مصداق کسانی است که با وجود دستیابی به قدرت و امکانات، که بخشی از آن می‌تواند محصول پیشرفت‌های مدرن باشد، به سوی طغیان و فراموشی آخرت سوق پیدا می‌کنند.

شتاب‌زدگی و فرسایش تأمل؛ از چالش‌های مدرنیته

این پژوهشگر علوم قرآن و حدیث با اشاره به یکی دیگر از چالش‌های مدرنیته، یعنی شتاب‌زدگی و فرسایش تأمل، اظهار کرد: مدرنیته، به‌ویژه در عصر دیجیتال، با انفجار اطلاعات و سرعت سرسام‌آور ارتباطات، گرایش شدیدی به شتاب‌زدگی ایجاد کرده است. این سرعت، فرصت تدبر، تفکر عمیق و تأمل در معانی را از انسان سلب می‌کند؛ همان امری که قرآن کریم بارها انسان را به آن فراخوانده است.

انصاری‌مقدم با استناد به آیه ۸ سوره روم، «أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ۗ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ»، افزود: «آیا در احوال خود نیندیشیده‌اند؟ خدا آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آن دو است، جز به حق و برای مدتی معین نیافریده است؟ و در حقیقت بسیاری از مردم منکر دیدار پروردگار خویش هستند.» تفکر در خویشتن و اندیشیدن درباره آفرینش، نیازمند زمان، آرامش و تأمل است؛ امری که شتاب فزاینده زندگی مدرن آن را با تهدید مواجه کرده است.

وی همچنین با اشاره به آیه ۳۲ سوره فرقان، «وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً ۚ كَذَٰلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ ۖ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا»، اظهار کرد: «و کسانی که کفر ورزیدند گفتند چرا قرآن یک‌باره بر او نازل نشد؟ [آری، چنین کردیم] تا قلب تو را بدان استوار داریم و آن را با ترتیل و آرامش بر تو خواندیم.» نزول تدریجی قرآن، خود گواهی بر اهمیت تدبر و تأمل است و شتاب‌زدگی حاکم بر فضای مدرن، این فرصتِ درنگ، ترتیل و اندیشیدن را از انسان سلب می‌کند.

این مدرس علوم قرآن و حدیث در ادامه به موضوع فردگرایی گسیخته؛ تضعیف امت و مسئولیت جمعی، پرداخت و گفت: مدرنیته غالباً بر استقلال فردی، خودمختاری و حقوق فردی تأکید دارد. هرچند این مفاهیم در اسلام نیز جایگاه دارند، اما در صورت افراط، می‌توانند به نوعی فردگرایی منزوی منجر شوند که مسئولیت انسان در برابر خدا، خانواده و جامعه را نادیده می‌گیرد.

وی با استناد به آیه 3 سوره عصر «وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ»، افزود: «مگر کسانی‌که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند و یکدیگر را به حق و شکیبایی سفارش کرده‌اند.» توصیه به حق و صبر، بیانگر ماهیت اجتماعی و جمعی دین است و فردگرایی افراطی می‌تواند این مسئولیت متقابل و توصیه متقابل را تضعیف کند.

انصاری‌مقدم همچنین با اشاره به آیه ۲۴ سوره انفال، «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ ۖ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ»، گفت: «ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید، چون خدا و پیامبر شما را به آنچه مایه حیات شماست فرا می‌خوانند، اجابت کنید و بدانید که خدا میان انسان و قلب او حایل می‌شود و سرانجام همه به سوی او محشور خواهید شد.» دعوت به اجابت فرمان الهی و یادآوری روز حشر، نشان‌دهنده پیوند میان مسئولیت فردی و جمعی در نگاه قرآن است؛ موضوعی که در برابر فردگرایی افراطی و گسسته از جامعه قرار می‌گیرد.

ظرفیت‌های مثبت مدرنیته

این پژوهشگر علوم قرآن و حدیث در ادامه با اشاره به ظرفیت‌های مثبت مدرنیته، اظهار کرد: اگر باور دینی از سطح عادت و تقلید فراتر رفته و به عمق معرفت و بصیرت برسد، مؤلفه‌های مدرنیته می‌توانند به ابزاری قدرتمند برای پالایش، تعمیق و ترویج دین تبدیل شوند.

انصاری‌مقدم با اشاره به یکی از مهم‌ترین فرصت‌های مدرنیته، یعنی «شکستن دین عادت و تقلید کورکورانه»، اظهار کرد: یکی از بزرگ‌ترین ظرفیت‌های مدرنیته، به چالش کشیدن دینداری صرفاً ظاهری، سنتی و تقلیدی است. هنگامی‌که انسان با مفاهیم و پرسش‌های جدید روبه‌رو می‌شود، ناگزیر به بازنگری در باورهای خود خواهد شد.

وی با استناد به آیه ۷۲ سوره حج، «وَإِذَا تُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ ۚ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ ۖ يَكَادُونَ يَسْطُونَ عَلَى الَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا ۗ قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَٰلِكُمْ ۗ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ۗ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ»، افزود: «و هنگامی‌که آیات روشن ما بر آنان خوانده می‌شود، در چهره کسانی‌که کافر شده‌اند، انکار را می‌بینی؛ نزدیک است که به کسانی که آیات ما را بر آنان می‌خوانند، حمله‌ور شوند. بگو: آیا شما را به بدتر از این خبر دهم؟ همان آتشی که خداوند به کافران وعده داده است و چه بد سرانجامی است.» این آیه به واکنش کسانی اشاره دارد که در برابر آیات روشن الهی مقاومت می‌کنند. مدرنیته می‌تواند با طرح پرسش‌های جدی و بنیادین، این مقاومت را در هم بشکند و انسان را به تأمل و بازاندیشی وادارد.

این پژوهشگر علوم قرآن و حدیث همچنین با اشاره به آیه ۱۰۶ سوره نحل، «إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَٰكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ»، اظهار کرد: «مگر کسی‌که به او اکراه شود و قلبش آرام‌یافته به ایمان باشد؛ ولی آن کس که سینه برای کفر بگشاید، پس خشمى از جانب خدا بر آنان خواهد بود و عذابی بزرگ برایشان است.»

وی تأکید کرد: قرآن کریم ایمان تحمیلی و اکراهی را نمی‌پذیرد. از این منظر، مدرنیته با فراهم کردن فضای نقد، گفت‌وگو و پرسشگری می‌تواند انسان را از پذیرش کورکورانه دین بازدارد و او را به سوی ایمانی آگاهانه، مبتنی بر شناخت و همراه با شرح صدر سوق دهد.

انصاری‌مقدم در ادامه، بازگشت به متن و معنا؛ پالایش دین از خرافه و جمود را از دیگر فرصت‌های مدرنیته دانست و گفت: ابزارهای پژوهشی، علمی و رسانه‌ای عصر جدید، امکان مطالعه عمیق‌تر متون دینی، مقایسه دیدگاه‌ها و بررسی ریشه‌های تاریخی و معرفتی باورها را فراهم کرده‌اند؛ ظرفیتی که می‌تواند به پالایش دین از خرافات، موهومات و برداشت‌های نادرست کمک کند.

انصاری‌مقدم با استناد به آیه ۸۲ سوره نساء، «أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا»، تصریح کرد: «آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟ و اگر از نزد غیر خدا بود، قطعاً در آن اختلافی بسیار می‌یافتند.» دعوت قرآن به تدبر، نیازمند ابزارها و زمینه‌های مناسب برای فهم و پژوهش است و علم و پژوهش مدرن می‌تواند بخشی از این ظرفیت را فراهم کند.

این استاد علوم قرآن و حدیث همچنین با اشاره به آیه ۱۷ سوره قمر، «وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ»، اظهار کرد: «و همانا ما قرآن را برای یادآوری آسان ساختیم؛ پس آیا کسی هست که پند پذیرد؟» آسان‌سازی قرآن برای یادآوری به معنای امکان فهم آن است، اما این فهم نیازمند تلاش، تدبر و بهره‌گیری از ابزارهایی است که جهان مدرن در اختیار پژوهشگران قرار داده است.

انصاری‌مقدم در بخش دیگری از سخنان خود، امکان گفت‌وگوی جهانی و ارائه اسلام اصیل را از دیگر فرصت‌های مدرنیته برشمرد و گفت: در عصر جدید، ارتباطات جهانی گسترش یافته و امکان تبادل اندیشه در سطح بین‌المللی فراهم شده است. اگر اسلام بر پایه فطرت و عقلانیت استوار باشد، می‌تواند از این بستر برای معرفی خود و پاسخگویی به پرسش‌ها و شبهات بهره ببرد.

وی با استناد به آیه ۱۲۵ سوره نحل، «ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ۖ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ»، افزود: «با حکمت و اندرز نیکو به سوی راه پروردگارت بخوان و با آنان به شیوه‌ای که نیکوتر است مجادله کن.» دعوت به حکمت، موعظه حسنه و مجادله احسن، بیانگر رویکرد قرآنی در تعامل و گفت‌وگو با دیگران است؛ رویکردی که در عصر ارتباطات، امکان تحقق گسترده‌تری یافته است.

این پژوهشگر علوم قرآن و حدیث همچنین با اشاره به آیه ۶۴ سوره آل‌عمران، «قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ...»، اظهار کرد: «بگو ای اهل کتاب، بیایید بر سر سخنی مشترک میان ما و شما بایستیم؛ اینکه جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او قرار ندهیم.» دعوت به «کلمه سواء» یا سخن مشترک، نشان‌دهنده رویکرد جهان‌شمول قرآن در تعامل با پیروان دیگر ادیان است و ابزارهای ارتباطی مدرن می‌توانند تحقق این گفت‌وگو را تسهیل کنند.

انصاری‌مقدم در ادامه به موضوع نمایان شدن ضعف‌های دینداری سنتی و نیاز به اصلاح پرداخت و گفت: گاهی مدرنیته همچون آینه‌ای بزرگ‌نما، ضعف‌ها، تناقض‌ها و خرافاتی را که در گذر زمان به دین افزوده شده‌اند، آشکار می‌کند. هرچند این فرآیند ممکن است تلخ و چالش‌برانگیز باشد، اما فرصتی ارزشمند برای اصلاح و بازسازی فهم دینی و بازگشت به جوهره اصیل دین به شمار می‌رود.

وی با استناد به آیه ۴۱ سوره روم، «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ»، افزود: «فساد در خشکی و دریا به سبب آنچه دست‌های مردم فراهم آورده‌اند آشکار شده است تا خداوند بخشی از آثار اعمالشان را به آنان بچشاند، باشد که بازگردند.» هنگامی که فساد در جامعه آشکار می‌شود ـ حتی اگر بخشی از آن ناشی از برداشت‌های نادرست دینی باشد ـ این رخداد می‌تواند هشداری برای بازگشت، بازنگری و اصلاح باشد و مدرنیته در بسیاری از موارد، این آشکارسازی را تسهیل می‌کند.

این مدرس علوم قرآن و حدیث اظهار کرد: در نهایت، مدرنیته برای باور دینی، آزمونی برای بصیرت است. مسئله اصلی آن است که آیا باور دینی ما صرفاً یک پدیده فرهنگی و اجتماعی است که در برابر تحولات جدید به‌راحتی فرو می‌ریزد، یا آنکه ریشه در فطرت، عقل و وحی دارد و می‌تواند در پرتو نقد سازنده و تعقل فعال، استحکام بیشتری پیدا کند. قرآن کریم انسان را موجودی مختار و مسئول معرفی می‌کند که باید با بصیرت، حق را از باطل، هدایت را از ضلالت و اصالت را از بدعت تشخیص دهد.

انصاری‌مقدم در پایان گفت: مدرنیته با همه چالش‌ها و پیچیدگی‌های خود، فرصتی فراهم می‌آورد تا دینداری از سطح اطاعت صرف به مرتبه شناخت و از مرحله تقلید به مرتبه استدلال ارتقا یابد. چالش اصلی آن است که انسان در مواجهه با مؤلفه‌های مدرنیته، گامی در مسیر فهم عمیق‌تر، ایمان آگاهانه‌تر و عمل صالح پایدارتر بردارد، نه آنکه در امواج پرشتاب این تحولات گرفتار و از مسیر هدایت دور شود.