رفتار اقتصادی یک فرد منتظر چگونه باید باشد

اقتصاد در نگاه اسلام تنها مجموعه‌ای از قواعد مربوط به تولید، توزیع و مصرف ثروت نیست، بلکه عرصه‌ای برای تحقق ارزش‌های انسانی و الهی به‌شمار می‌رود. از سوی دیگر، مهدویت نیز صرفاً اعتقاد به وقوع یک رویداد در آینده نیست، بلکه مکتبی تربیتی و تمدن‌ساز است که همه ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. براساس آموزه‌های دینی، جامعه مهدوی جامعه‌ای مبتنی بر عدالت، رفع فقر، گسترش رفاه عمومی و توزیع صحیح امکانات است؛ از این‌رو، انتظار فرج به معنای انفعال و دست روی دست گذاشتن نیست، بلکه انسان منتظر را به تلاش، مسئولیت‌پذیری، رعایت عدالت اقتصادی، پرهیز از اسراف و کسب روزی حلال دعوت می‌کند.

اینکه انتطار فرج چه ارتباطی با رفتارهای اقتصادی یک فرد منتظر دارد سؤالی است که درصدد پاسخ به آن هستیم؛ از همین‌رو خبرنگار ایکنا از همدان با حجت‌الاسلام والمسلمین علیرضا یوسفی راستگو، پژوهشگر حوزه مهدویت گفت‌وگویی کرده است که مشروح آن را در زیر می‌خوانیم:

ایکنا _ چه ارتباطی بین «انتظار فرج امام مهدی‌(عج)» و «رفتار اقتصادی» یک فرد مسلمان وجود دارد؟ آیا اساساً بحث اقتصاد با مهدویت گره خورده است؟

بله، ارتباطی ریشه‌ای و عمیق بین این دو وجود دارد. انتظار فرج تنها به دعا و شب‌زنده‌داری خلاصه نمی‌شود، بلکه یک سبک زندگی جامع است که مهم‌ترین شاخه‌های آن در عرصه اقتصاد و معیشت خود را نشان می‌دهد. امام صادق(ع) فرموده‌اند: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْیَنْتَظِرْ وَ لْیَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَ مَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ؛ هر که دوست دارد از یاران قائم باشد، باید منتظر بماند و در عین انتظار، با ورع و اخلاق نیکو عمل کند.» یکی از مصادیق روشن «ورع» در عرصه اقتصاد، پرهیز از اسراف، اجتناب از مال حرام و رعایت عدالت در مصرف است. 

قرآن کریم در آیه ۳۱ سوره مبارکه «اعراف» می‌فرماید: «وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛ یعنی بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید که خدا اسرافکاران را دوست ندارد.» از سوی دیگر، در روایات آمده است که در عصر ظهور، زمین برکات خود را آشکار می‌کند و اموال به‌گونه‌ای در میان مردم تقسیم می‌شود که هیچ فقیری یافت نمی‌شود. اما این وضعیت مطلوب، بدون زمینه‌سازی و تمرین عدالت‌ورزی در دوران غیبت حاصل نمی‌شود. پس هر مؤمن منتظر، با اصلاح الگوی مصرف خود، عملاً برای آن جامعه‌ آرمانی آماده می‌شود. 

امام علی(ع) نیز می‌فرمایند: «اَلْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ؛ قناعت سرمایه‌ای است که تمام نمی‌شود.» این قناعت، زمینه‌ساز اصلی اقتصاد منتظرانه است.

ایکنا _ آیا صرفه‌جویی فقط به حوزه شخصی محدود می‌شود یا ابعاد اجتماعی هم دارد؟ این رکن چه مصادیقی را شامل می‌شود؟

صرفه‌جویی شخصی فقط یک رکن است، اما انتظار فعال، شبکه‌ای از رفتارهای اقتصادی است که هم فرد و هم جامعه را در مسیر تحقق دولت کریمه مهدوی قرار می‌دهد. از مهم‌ترین مصادیق آن پرهیز از احتکار و انباشت ثروت است. امام باقر(ع) می‌فرمایند: «مَنْ اکْتَسَبَ مَالاً مِنْ حَرَامٍ... لَمْ یَکُنْ مِنْ شِیعَتِنَا؛ هر که مالی از راه حرام به‌دست آورد، از شیعیان ما نیست.» احتکار نیز که نوعی انحصارطلبی و ایجاد کمیابی مصنوعی است، به شدت در روایات نکوهش شده است. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «لا یَحْتَکِرُ إِلَّا خاطِئٌ؛ احتکار نمی‌کند مگر گناهکار.» در مقابل، منتظر واقعی، کالای مازاد بر نیاز خود را بدون چشم‌داشت به سود کلان، روانه بازار می‌کند تا به تعدیل قیمت‌ها کمک کند.

مصرف بهینه و پرهیز از تبذیر دیگر مصداق رفتار مهدوی است. خداوند در آیه ۲۷ سوره مبارکه «اسراء» می‌فرماید: «إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ؛ اسراف‌کنندگان برادران شیاطین هستند.» امام کاظم(ع) نیز فرمودند: «إِنَّ الْبَذَرَ هُوَ الْإِسْرَافُ؛ تبذیر همان اسراف است.»؛ مصرف بهینه یعنی هر چیز را در جای خود و به اندازه نیاز استفاده کنیم؛ به‌طور نمونه در مصرف آب، برق، غذا، پوشاک و حتی زمان. در سیره عملی اهل‌ بیت(ع) نقل شده که ایشان از دور ریختن نان خشک یا باقیمانده غذای قابل استفاده خودداری می‌کردند.

کمک به محرومان با نیت آماده‌سازی ظهور را نیز دیگر مصداق آن می‌توان برشمرد؛ امام صادق(ع) فرمودند: «تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَى؛ توشه برگیرید که بهترین توشه تقواست.» پرداخت خمس، زکات، صدقات و کمک به نیازمندان نه تنها واجب شرعی، بلکه تمرینی برای اقتصاد مهدوی است؛ زیرا در عصر ظهور، چنین می‌شود که «لا یُعْطِی أَحَدٌ إِلَّا وَ هُوَ مُسْتَغْنٍ؛ هیچ کس به دیگری چیزی نمی‌بخشد مگر آنکه خود بی‌نیاز است.» یعنی کمک کردن در آن دوران نه از روی اضطرار، بلکه از روی کمال سخاوت انجام می‌شود. ما امروز با کمک به فقرا، خود را برای آن فضای سخاوت‌محور آماده می‌کنیم.

قناعت و ساده‌زیستی مصداق دیگر آن است. امام علی(ع) می‌فرمایند: «مَنْ قَنَعَ اِکْتَفَى؛ هر که قناعت کند، بی‌نیاز شود.» قناعت به معنای رضایت به روزی حلال و چشم‌داشت نداشتن به مال دیگران است. این خصلت، انسان را از حرص و طمع که از موانع ظهور شمرده می‌شود، دور می‌کند. در روایت است که «الْجِدَالُ وَ الْمِرَاءُ یُمْلَانِ الْقَلْبَ ضِغْنًا» اما حرص نیز چنین اثری دارد. منتظر واقعی، دل را از حرص می‌زداید و با قناعت، قلب خود را برای دریافت نور امام زمان(عج) آماده می‌کند.

ایکنا _ آیا در قرآن و حدیث وعده داده شده است که در عصر ظهور فقر از بین می‌رود؟ اگر جواب مثبت است پس چرا امروز باید به مصرف بهینه و قناعت توجه داشته باشیم؟

این یک تصور اشتباه از انتظار است. بله، روایات متعددی می‌گوید در حکومت امام مهدی(عج) چنان رفاه و عدالتی حاکم می‌شود که «تخرج الأرض نباتها و تبرز برکاتها؛ زمین گیاهانش را بیرون می‌دهد و برکاتش را آشکار می‌کند» (بحارالانوار، ج ۵۲، ص ۳۳۸). اما این به آن معنا نیست که انسان‌ها دست ‌رو‌ دست بگذارند و منتظر بمانند تا معجزه شود. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «إِنَّمَا یَنْتَظِرُ الْفَرَجَ مَنْ یَعْمَلُ بِالْفَرَجِ؛ فرج را فقط کسی انتظار می‌کشد که به لوازم فرج عمل کند.» یکی از لوازم فرج، آماده‌سازی فردی و اجتماعی برای پذیرش عدالت است.

اگر مردم امروز اسراف و تبذیر را ترک نکنند، فردا چگونه می‌توانند در جامعه‌ای زندگی کنند که هر نعمتی به اندازه کافی وجود دارد ولی باید عادلانه مصرف شود؟ درواقع، مصرف بهینه و قناعت، «تمرین عدالت‌ورزی» است. پیامبر(ص) فرمودند: «الْمُؤْمِنُ قَنِعٌ مُتَبَلِّغٌ، وَ الْمُنَافِقُ حَرِیصٌ مُتَبَذِّرٌ؛ مؤمن قانع و به اندازه کافی بسنده‌کننده است و منافق حریص و اسراف‌کار.» پس تلاش برای اصلاح سبک زندگی، خود بخشی از فرج است، نه اینکه مانع فرج باشد. 

علاوه بر این، در دعاهای مهدوی می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ وَ أَنْزِلْ عَلَیْنَا الْبَرَکَةَ مِنَ السَّمَاءِ...» اما نزول برکت بدون زمینه‌سازی بندگان حاصل نمی‌شود. قرآن کریم در آیه ۱۱ سوره مبارکه «رعد» می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» بنابراین، تغییر الگوی مصرف یک تغییر درونی و اجتماعی است که زمینه را برای تحقق وعده‌های الهی هموار می‌کند.