ضرورت اعتبارسنجی روایتهای عاشورا
یکی از مهمترین معیارهای اعتبار منابع تاریخی که باید در نظر داشته باشیم، نزدیکی زمانی نقل و روایت به واقعه عاشوراست، پس مقتلنگاری بر پایه نقل تاریخی استوار است و نمیتوان آن را بر حدس، زبان حال، گمان، خواب یا مکاشفه قرار داد، پس نیازمند اعتبارسنجی روایتهای عاشورا هستیم.
دانیال بصیر، مدرس و پژوهشگر تاریخ اسلام طی یادداشتی که در اختیار ایکنا قرار داد، نوشت: مقتلنگاری یکی از شاخههای مهم تاریخنگاری اسلامی است که نقش بنیادینی در حفظ، ثبت و انتقال گزارشهای مربوط به شهادت شخصیتهای برجسته، بهویژه واقعه عاشورا و شهادت حضرت سیدالشهدا(ع) ایفا کرده است. شناخت مفهوم مقتل، مبانی اعتبارسنجی منابع، راویان حادثه کربلا و سیر شکلگیری آثار مقتل، شاید از پیشنیازهای مهم و اساسی مقتلشناسی و مقتلپژوهی بهشمار میرود.
قبل از آغاز بحث و انتشار یادداشتهای مقتلنگاری، نیاز است که چهار مقدمه را بیان کنیم:
۱- کلمه و واژه مقتل به معنای محل قتل یا مصدر قتل است، اما در تاریخنگاری به آثاری گفته میشود که به شرح کیفیت شهادت یک فرد یا گروه میپردازد. مقتل نوعی از نگارش تاریخی است که محوریت آن روایت یک واقعه شهادت است.
این مطلب را نیز باید در نظر داشته باشیم که مقتل منحصر به شهادت سیدالشهدا(ع) نیست بلکه در منابع تاریخی آثاری همچون مقتل امیرالمؤمنین(ع)، مقتل محمد بن ابیبکر، مقتل حجر بن عدی، مقتل زید و حتی مقتل عثمان نیز به چشم میآید.
در خصوص روایان مقاتل نیز نکتهای که وجود دارد، این است که بسیاری از نقلها و روایات در مقاتل در عصر حضور معصومان ثبت و ضبط شده است، هرچند ممکن است برخی از اصل آن آثار امروز در دسترس نباشد ولی در آثار مورخان برجسته و چهرههای مقتلنگاری و تاریخنگاری اسلامی دیده میشود.
۲- در مقدمه دوم باید این مطلب را لحاظ کنیم روش مقتلنگاری بر پایه نقل تاریخی استوار است و نمیتوان آن را بر حدس، زبان حال، گمان، خواب یا مکاشفه قرار داد که متأسفانه بعضاً در برخی کتب مقتلی معاصر و جلسات روضه حضرت نقلهای بیپایه و بیاساس زیاد دیده میشود.
یکی از مهمترین معیارهای اعتبار منابع تاریخی که باید در نظر داشته باشیم، نزدیکی زمانی نقل و روایت به واقعه عاشوراست. یعنی هرچه فاصله زمانی میان مؤلف و حادثه کمتر باشد، احتمال حفظ جزئیات واقعی بیشتر خواهد بود. بنابراین، منابع سدههای نخستین نسبت به آثار متأخر از اهمیت بیشتری برخوردارند.
۳- در بسیاری از موارد از ما در مورد راویان کربلا سؤال میشود که چه کسی و چه کسانی روایتگر حادثه کربلا بودهاند ما نیز در پاسخ عرض میکنیم که بخشی از اطلاعات واقعه عاشورا از طریق افرادی نقل شده که در سپاه مقابل و در لشگریان عمر بن سعد حضور داشتهاند. شاید مشهورترین این افراد حُمید بن مُسلم اَزُدی است که بهدلیل ثبت دقیق وقایع، از او با عنوان خبرنگار کربلا یاد میشود. هرچند در جبهه دشمن حضور داشته ولی در بسیاری از موارد گزارشهایی دقیق و نسبتاً منصفانه ارائه کرده است.
همچنین برخی دیگر از افراد سپاه دشمن و حتی قاتلان حضرت سیدالشهدا(ع) گزارشهایی از واقعه نقل کردهاند. البته این نکته را باید در نظر بگیریم که هر یک از این نقلها را باید مستقلاً مورد نقد و بررسی قرار داد.
بخشی دیگر از نقلهای عاشورا از بازماندگان و همراهان امام حسین(ع) بهدست آمده است. امام سجاد و امام باقر(ع) بخشهایی را روایت کردهاند. راویان دیگری در سپاه حضرت هستند همانند عُقبة بن سمعان که موالیان بهشمار میرفت و از مدینه تا کربلا همراه امام بود و پس از واقعه آزاد شد؛ حسن مثنی، مُرقع بن ثمامه، ضحاک بن عبدالله مِشرقی و طرماح بن عدی نیز هر یک بخشی از مشاهدات خود را نقل کردهاند.
۴- مقدمه دیگری که نیاز است در نظر بگیریم این است که گونهشناس مقاتل دو گونه است، برخی آثار بهطور کامل و مستقل به شرح شهادت حضرت اختصاص یافته و با عنوان مقتل شناخته میشوند، مانند مقتلالحسین خوارزمی. اما در مقابل، بسیاری از آثار تاریخی و رجالی بخشی از محتوای خود را به واقعه عاشورا اختصاص دادهاند، بدون آنکه عنوان مقتل داشته باشند. از جمله این آثار میتوان به الإرشاد شیخ مفید، منتهی الآمال شیخ عباس قمی، طبقات الکبری ابن سعد و أنساب الأشراف بلاذری اشاره کرد.
انتهای پیام
