دانیال بصیر، مدرس و پژوهشگر تاریخ اسلام طی یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داد، نوشت: بعد از کلیاتی که در بخش اول بیان کردم، در این بخش به بررسی و معرفی کتب مقتل می‌پردازیم. یکی از مهمترین و معتبرترین کتب مقتل عاشورا، مقتل ابومخنف است. این مقتل از قدیمی‌ترین گزارش‌های واقعه کربلا به‌شمار می‌آید. ویژگی مهم آن، روش نقلی در نقل تاریخ است؛ یعنی حوادث را همراه با سلسله راویان نقل می‌کند. 

بیشتر بخوانید:

• ضرورت اعتبارسنجی روایت‌های عاشورا

ابومخنف در گزارش خود به ترتیب زمانی و مکانی وقایع توجه ویژه دارد؛ اینکه حضرت سیدالشهدا(ع) در کدام منزل فرود آمدند و هر حادثه در چه زمانی رخ داده است. این نظم تاریخی در برخی مقاتل متأخر مانند فتوح بن اعثم، مقتل خوارزمی یا لهوف به این دقت دیده نمی‌شود.

مقتل ابومخنف اگرچه امروز به‌صورت مستقل در اختیار ما نیست، اما محتوای آن از طریق منابعی همچون تاریخ طبری، أنساب الأشراف بلاذری، مقاتل الطالبیین ابوالفرج اصفهانی و الإرشاد شیخ مفید بازسازی شده است.

ابومخنف که اسمش لوط بن یحیی ازدی است از مورخان برجسته کوفه است که مورد توصیف مرحوم نجاشی به‌عنوان شیخ أصحاب الأخبار بالکوفة قرار گرفته است. در امامیه بودن وی جای بحث وجود دارد، اما می‌توان وی را از محبان اهل‌ بیت(ع) محسوب کرد.

اهمیت مقتل ابومخنف به نزدیکی زمانی آن به واقعه عاشورا است. ابومخنف حدود سال ۱۵۷ هجری درگذشته و احتمالاً کتاب خود را میان سال‌های ۱۰۰ تا ۱۳۰ هجری نوشته است؛ یعنی تنها حدود ۵۰ تا ۶۰ سال پس از حادثه کربلا.

ابومخنف در بسیاری از نقل‌های خود با یک واسطه یا بدون واسطه روایت کرده و برخی راویان را مستقیماً درک کرده است. هرچند اصل کتاب از میان رفته، اما بخش‌های مهم آن در آثار بزرگ تاریخی حفظ شده و امروزه بخش عمده شناخت ما از واقعه عاشورا بر همین نقل‌ها استوار است.

از منظر روش‌شناسی تاریخی نیز گزارش‌های ابومخنف، هرچند همچنان نیازمند نقد و بررسی هستند، اما از معتبرترین و کهن‌ترین منابع موجود درباره حادثه عاشورا به‌شمار می‌روند.

راویانی که در این مقتل از آنان نام برده می‌شود قسمتی امام سجاد(ع) است و عمدتاً و بخش زیادی از عقبة بن سمعان، حمید بن مسلم.

عقبه همراه امام حسین(ع) از مدینه تا به کربلا بوده است. از موالی امام حسین(ع) به‌شمار می‌آمد. از واقعه کربلا جان سالم به در برد و یکی از مهم‌ترین راویان ابومخنف محسوب می‌شود.

دیگری حمید بن مسلم است که آن طرف لشکر عمر بن سعد بوده است. گرچه به هر حال جزو دشمنان امام حسین(ع) به‌شمار می‌رود، اما گزارشی از مشارکت مستقیم او در جنگ یا تیراندازی نقل نشده است. گاهی از او به‌عنوان خبرنگار کربلا یاد می‌شود؛ زیرا ظاهراً مأمور ثبت وقایع بوده است. بخش قابل توجهی از روایات ابومخنف از طریق او نقل شده است.

مقتل ابومخنف مشتمل بر مطالب علمی و دقیقی است و نیز مشتمل بر مطالب حزن‌آور برای مقتل‌خوانی به‌شمار می‌آید. مهمترین بحث این است که مطالب ابومخنف در تاریخ طبری ضبط شده است که به لحاظ علمی بسیار مهم به‌شمار می‌آید و نیز مرحوم شیخ مفید که از اجلای علمای شیعه امامیه است و در زمره علمی متکلمان و محدثان قرار دارد، مطالب مقتل ابومخنف در کتاب ارشاد خویش درج کرده است. با این تفاوت که ظاهراً از طریق هشام کلبی از ابومخنف روایت می‌کند. در برخی جزئیات تفاوت‌هایی نیز با تاریخ طبری دیده می‌شود.

اصل مقتل ابومخنف به‌صورت مستقل به دست ما نرسیده است بلکه با واسطه و نقل از بزرگان موجود است. اما کتابی که امروزه با عنوان مقتل ابومخنف به‌صورت مستقل منتشر می‌شود، از دیدگاه بسیاری از محققان همان اثر اصلی نیست. این کتاب گرچه مطالب صحیحی نیز دارد، اما حاوی مطالب نادرست و تحریف‌شده فراوانی است و از عوامل گسترش تحریف در واقعه عاشورا به‌شمار می‌رود.

به‌طور نمونه، در این کتاب شهادت حضرت ابوالفضل(ع) را در روز تاسوعا بیان می‌کند در حالی‌که تمامی اصحاب همراه امام تا روز عاشورا همراه ایشان بوده و جز چند نفر از اصحاب و یاران خاص همانند حضرت مسلم قبل از امام به شهادت نرسیدند. 

یا آن داستان مشهوری که خیلی گفته می‌شود که امام وقتی رسید به کربلا و خواست فرود بیاید اسب عوض کرد تا هفت تا اسب عوض کرد و پرسید اینجا کجاست گفتند کربلا. این در مقتل منسوب یا نادرستی که در‌واقع چاپ شده آمده و نمی‌تواند درست باشد.

یا شهادت طرماح بن عدی که کاملاً نادرست است. بنابر مقتل صحیح ابومخنف طرماح بن عدی، در روز عاشورا از امام جدا می‌شود و هنگام بازگشت با شهادت حضرت مواجه می‌شود، در حالی‌که این مقتل طرماح را از شهدا کربلا قرار داده است یا نقل‌های مثل ماجرای کندن گودال برای دستگیری مسلم بن عقیل و نسبت دادن لشکر ۸۰ هزار نفری به عمر بن سعد و یا انتساب اشعار طولانی به امام حسین(ع).