نخستین منبع نقلِ تعبیر «کرب و بلا»

دانیال بصیر، مدرس و پژوهشگر تاریخ اسلام طی یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داد، نوشت: قبل از ورود به بحث لازم است چند نکته گفته شود. نکته نخست آن است که مباحث، ان‌شاءالله به ترتیب تاریخی پیش خواهد رفت؛ بدین معنا که پس از مقتل «ابومخنف» که کهن‌ترین مقتل شناخته‌شده است و در آثاری همچون تاریخ طبری، ارشاد شیخ مفید و دیگر منابع نقل شده، سایر مقتل‌ها نیز به ترتیب زمان و بر اساس دوره حیات مؤلفان بررسی خواهد شد.

بیشتر بخوانید:

• مقایسه اعتبار دو منبع کهن عاشورا
• مقتل ابومخنف؛ کهن‌ترین روایت عاشورا
• ضرورت اعتبارسنجی روایت‌های عاشورا

نکته دوم آن‌که در این سلسله مباحث، تنها به مقتل‌هایی اشاره می‌شود که به صورت چاپ‌شده و در دسترس موجودند. بدیهی است آثار فراوانی در منابع کتاب‌شناسی همچون فهرست نجاشی و سایر فهارس قدیم ذکر شده‌اند که امروز در دسترس ما نیستند یا از میان رفته‌اند؛ از این‌رو از ذکر آن‌ها صرف‌نظر می‌کنیم.

نکته سوم آن‌که باید توجه داشت همه این آثار، به معنای دقیق کلمه «مقتل» نیستند؛ بلکه بخشی از آن‌ها در واقع به بیان زندگانی امام حسین(ع) یا مجموعه‌ای از روایات مربوط به فضائل و مناقب و نیز گزارش‌های حادثه عاشورا اختصاص دارند.

نکته دیگر آن‌که غالب منابع تاریخی ما از جمله مقتل‌ها، توسط مورخان اهل سنت نگاشته شده‌اند. البته بخش قابل توجهی از این آثار، به تأیید علمای بزرگ شیعه نیز رسیده است؛ چنان‌که مقتل ابومخنف توسط شیخ مفید در آثار خود نقل شده و عملاً مورد پذیرش و استناد قرار گرفته است.

با این حال، باید توجه داشت که بسیاری از این منابع، به لحاظ تاریخی میان دو مذهب مشترک‌اند و اگر در برخی از آن‌ها تحریف یا خطایی وجود داشته باشد، این امر اختصاصی به یک مذهب ندارد؛ بلکه گاه همین نقل‌ها در منابع شیعه نیز راه یافته است. از این‌رو معیار اصلی، بررسی علمی و نقد روایی است، نه صرف انتساب مذهبی.

در ادامه، به یک اثر کهن و در عین حال کمتر مورد توجه قرار گرفته از قرن دوم اشاره می‌کنیم؛ اثری با عنوان «تسمیه من قُتل مع الحسین(ع)»، نوشته فضیل بن رَسّانی زیدی، که از معاصران ابومخنف در همان قرن دوم به شمار می‌رود.

این اثر، به معنای دقیق کلمه «مقتل» نیست، اما نام شهدای کربلا را ذکر کرده و از این جهت قابل توجه است. هرچند در انتساب برخی اسامی یا جزئیات آن، ممکن است محل بحث و نقد وجود داشته باشد، اما به هر حال از منابع متقدم محسوب می‌شود. وی در مواردی، همچون نام برخی شهدا از جمله حضرت علی‌اصغر(ع) نیز اشاره‌ای کوتاه دارد و در حد چند سطر به ذکر آن پرداخته است.

در ادامه مباحث، به ابوحنیفه دینوری متوفای ۲۸۲ هجری می‌رسیم. وی دارای اثری با عنوان «الأخبار الطوال» است؛ کتابی که عنوان آن نیز نشان می‌دهد به گزارش‌های مفصل تاریخی اختصاص دارد.

دینوری از مورخان ایرانی است. در این زمینه، دو شخصیت با نسبت «دینوری» شناخته می‌شوند: ابوحنیفه دینوری و ابن قتیبه دینوری. دینور نیز منطقه‌ای در حوالی کرمانشاه کنونی بوده که در گذشته از مناطق مهم محسوب می‌شده است.

ابوحنیفه دینوری در کتاب الأخبار الطوال، گرچه رویکردی کلی در تاریخ‌نگاری دارد و بیشتر به نقل روایات تاریخی به‌ویژه با گرایش به گزارش‌های ایرانی پرداخته است، اما بخشی از اثر او، حدود ۳۰ صفحه، به واقعه عاشورا و مباحث مرتبط با حرکت امام حسین(ع) و شهادت مسلم بن عقیل اختصاص یافته است.

این بخش، به نظر می‌رسد عمدتاً متأثر از مقتل ابومخنف باشد، هرچند در برخی جزئیات و اضافات، نکاتی مستقل نیز در آن دیده می‌شود و از این حیث، به عنوان یکی از منابع متقدم قابل توجه است.

از جمله گزارش‌های قابل ذکر در این کتاب آن است که هنگام ورود امام حسین(ع) به کربلا، از نام این سرزمین پرسیده شد. پاسخ داده شد: «کربلا».

در برخی نقل‌ها نیز این ترکیب به صورت تفکیکی «کرب و بلا» تحلیل شده و در منابع متأخرتر، از جمله خوارزمی در «مقتل الحسین»، نیز مشابه آن آمده است. به نظر می‌رسد از نخستین منابعی که این گزارش را نقل کرده، همین اثر ابوحنیفه دینوری باشد.

در ادامه این نقل، آمده است که امام حسین(ع) فرمودند: «من همراه پدرم در مسیر صفین از این منطقه عبور می‌کردیم. امیرالمؤمنین(ع) توقف کردند و درباره این مکان پرسش شد. آن حضرت فرمودند: اینجا کربلاست.»

در ادامه، تعبیراتی از این دست نقل شده است که اینجا محل فرود و شهادت گروهی از اهل بیت خواهد بود.

همچنین در گزارشی دیگر، نقل شده است که امیرالمؤمنین(ع)، در پاسخ به پرسش درباره فرود آمدن گروهی، فرمودند: «آنان گروهی از ثقل و اهل بیت پیامبر اکرم(ص) هستند که در این مکان فرود خواهند آمد.»

نمونه‌ای مشابه نیز در گزارش‌های مربوط به صفین، در اثر نصر بن مزاحم دیده می‌شود که امیرالمؤمنین(ع) هنگام عبور از منطقه‌ای توقف کرده و با اشاره‌ای اجمالی، از وقوع حوادثی عظیم در آینده خبر داده‌اند، بدون آن‌که جزئیات بعدی در آن بیان شده باشد.

بنابراین، باید توجه داشت که بسیاری از جزئیات افزوده‌شده در قرون بعد، در اصل این گزارش‌ها وجود نداشته و بعدها به آن‌ها اضافه شده است.

با این حال، از سوی دیگر، نباید چنین تصور کرد که این منطقه برای امام حسین(ع) ناشناخته بوده است؛ زیرا بر اساس همین گزارش‌ها، آن حضرت پیش‌تر نیز در مسیرهایی از این منطقه عبور کرده‌اند، از جمله در حدود سال‌های ۳۶ و ۳۷ هجری، یعنی بیش از دو دهه پیش از واقعه کربلا. از این‌رو، این‌گونه ادعا که آن حضرت هیچ شناختی از این سرزمین نداشته‌اند، با شواهد تاریخی سازگار نیست.