مقایسه اعتبار دو منبع کهن عاشورا

دانیال بصیر، مدرس و پژوهشگر تاریخ اسلام طی یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داد، نوشت: از جمله منابع کهن درباره واقعه عاشورا می‌توان به آثار محمد بن سعد (متوفای ۲۳۰ هجری) اشاره کرد. هرچند وی مقتل مستقلی درباره حضرت سیدالشهدا(ع) تألیف نکرده است، اما در کتاب الطبقات الکبری یا طبقات کبیر بخشی را به شرح حال امام حسن مجتبی(ع) و امام حسین(ع) اختصاص داده است. از آنجا که ابن سعد در این اثر به معرفی صحابه و تابعین پرداخته، اهل‌ بیت(ع) و ائمه(ع) از امیرالمؤمنین(ع) تا امام باقر(ع) نیز در بخش‌های مختلف کتاب مورد بحث قرار گرفته‌اند.

بیشتر بخوانید:

• مقتل ابومخنف؛ کهن‌ترین روایت عاشورا
• ضرورت اعتبارسنجی روایت‌های عاشورا

بخش مربوط به امام حسین(ع) در چاپ‌های رایج کتاب به‌صورت مستقل وجود ندارد، اما به شکل جداگانه و از جمله در ایران با تصحیح مرحوم سیدعبدالعزیز طباطبایی تحت عنوان «ترجمة الإمام الحسین من طبقات ابن سعد» منتشر شده است. این بخش را می‌توان نوعی مقتل مختصر دانست که با وجود حجم اندک، به‌دلیل قدمت تاریخی آن اهمیت ویژه‌ای دارد.

البته باید توجه داشت که ابن سعد گرایش‌های عثمانی و رویکردهایی نزدیک به بنی‌امیه دارد؛ از این‌رو برخی گزارش‌های او نیازمند بررسی و احتیاط است. برای نمونه، وی بر مقدر بودن حادثه عاشورا تأکید فراوان دارد و همچنین افرادی را بیش از حد معمول معرفی می‌کند که امام حسین(ع) را از حرکت به‌سوی کربلا بازمی‌داشتند؛ رویکردی که می‌تواند در جهت توجیه یا تبرئه بنی‌امیه و مسئول جلوه دادن تصمیم امام تفسیر شود.

با وجود این ملاحظات، ابن سعد اخبار و گزارش‌های ارزشمندی نیز نقل کرده است. از جمله به برخی کودکان حاضر در واقعه کربلا که به شهادت رسیدند اشاره می‌کند؛ اطلاعاتی که در برخی منابع دیگر یافت نمی‌شود. بنابراین، هرچند اعتبار بسیاری از گزارش‌های او به پای مقتل ابومخنف نمی‌رسد، اما همچنان منبعی مهم و قابل توجه برای پژوهشگران عاشورا به‌شمار می‌آید.

پس از طبقات ابن سعد، باید از کتاب انساب‌الاشراف اثر احمد بن یحیی بلاذری (متوفای ۲۷۹ هجری) یاد کرد. بلاذری از مورخان برجسته اسلامی است و علاوه بر این کتاب، اثر دیگری به نام فتوح‌البلدان نیز دارد که موضوع بحث حاضر نیست.

کتاب انساب‌الاشراف که امروزه در چاپ‌های مختلف، از جمله چاپ مشهور 13 جلدی، در دسترس است، به معرفی نسب و شرح حال شخصیت‌های برجسته قریش، بنی‌هاشم، بنی‌عبدشمس و دیگر خاندان‌ها می‌پردازد. در بخش مربوط به بنی‌هاشم و فرزندان امیرالمؤمنین(ع)، شرح حال امام حسین(ع) نیز آمده است.

بلاذری در این قسمت بخشی از روایات ابومخنف و همچنین گزارش‌هایی از دیگر راویان را نقل می‌کند. در مجموع، اعتبار تاریخی این اثر را می‌توان بالاتر از طبقات ابن سعد دانست و از سوی دیگر، گرایش‌های جانبدارانه‌ای که در آثار ابن سعد مشاهده می‌شود، در آن کمتر به چشم می‌خورد.

از این‌رو، بخش مربوط به حضرت سیدالشهدا(ع) در انساب‌الاشراف را می‌توان از منابع معتبر و ارزشمند برای مطالعه واقعه عاشورا و استفاده پژوهشگران این حوزه دانست. هرچند این بخش تاکنون به‌صورت مستقل منتشر یا ترجمه نشده است، اما در متن کامل کتاب قابل دسترسی و بهره‌برداری است.