معرفت؛ حلقه مفقوده قانونمداری در جامعه
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با تأکید بر اینکه قرآن کتاب هدایت همهجانبه انسان است، گفت: قانون و شریعت زمانی میتوانند جامعه را به عدالت، آرامش و تعالی برسانند که از نگاه صرفاً بازدارنده خارج و بر پایه معرفت، ایمان و خردورزی پذیرفته شوند؛ زیرا «اولوالالباب» با تدبر در قرآن، قانون الهی را مسیر شکوفایی انسان و تحقق فضیلتهای فردی و اجتماعی میدانند.
به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، حجتالاسلام جعفر شانظری عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان در سومین نشست «دوشنبههای قرآنی؛ درنگی کوتاه در کلام وحی» که امروز، پنجم مردادماه با موضوع «تدبر در مفهوم قرآنی اولوالالباب» در کتابفروشی جهاددانشگاهی واحد اصفهان برگزار شد، با تأکید بر اهمیت توجه به کلیدواژههای قرآنی در فهم صحیح آیات اظهار کرد: یکی از مهمترین این کلیدواژهها، «اولوالالباب» است که شناخت آن میتواند مسیر تفسیر قرآن را برای انسان روشنتر کند.
وی با استناد به سوره مبارکه «عصر»، عمر انسان را بزرگترین سرمایه دانست و افزود: خداوند میفرماید همه انسانها در زیان هستند، مگر کسانی که ایمان آوردند، عمل صالح انجام دادند و یکدیگر را به حق سفارش و به صبر توصیه کردند. عمر همانند یخی است که لحظه به لحظه آب میشود و اگر انسان نتواند این سرمایه را به ارزشهای ماندگار تبدیل کند، آن را از دست داده است. همانگونه که یخفروش باید پیش از آبشدن یخها، آنها را به سرمایه تبدیل کند، انسان نیز باید از فرصت عمر به بهترین شکل بهره ببرد؛ زیرا سرمایه عمر بازگشتپذیر نیست.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با بیان اینکه تحقق اهداف بزرگ در دنیا نیازمند صبر است، تصریح کرد: عالم دنیا تدریجیالوجود است و هیچ موفقیتی بهصورت دفعی حاصل نمیشود. از اینرو، صبر مهمترین رمز دستیابی به کمالات و موفقیتهاست؛ موضوعی که در آیات و روایات نیز بارها بر آن تأکید شده است.
وی به آیه ۲۹ سوره مبارکه «ص» اشاره کرد و گفت: خداوند قرآن را کتابی مبارک معرفی میکند تا انسانها در آیات آن تدبر کنند، اما در ادامه میفرماید: «وَلِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبَابِ»؛ یعنی کسانی که از این کتاب الهی متذکر و متنبه میشوند، صاحبان خرد هستند. قرآن برای همه قابل خواندن و تدبر است، اما بهره حقیقی از آن نصیب خردمندان میشود.
شانظری افزود: تعبیر «اولوالالباب» در قرآن با مفاهیمی همچون «تعقل» و «یعقلون» همخانواده است، با این تفاوت که «لب» به معنای عقل ناب و خالص است؛ عقلی که از آلودگیها و انحرافات دور مانده باشد.
وی با اشاره به آیات سوره مبارکه «بقره» درباره حضرت موسی(ع) بیان کرد: خداوند کتاب آسمانی را برای هدایت به حضرت موسی(ع) عطا کرد و آن را میراثی برای بنیاسرائیل قرار داد. این همان سنتی است که در امت اسلامی نیز با حدیث ثقلین ادامه یافت و پیامبر اکرم(ص) قرآن و اهل بیت(ع) را دو یادگار گرانبهای خود معرفی کردند.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: قرآن سرمایه هدایت همه انسانهاست، اما فقط صاحبان خرد میتوانند از این هدایت بهره واقعی ببرند و آن را چراغ راه زندگی خود قرار دهند. براساس آیه ۵۲ سوره ابراهیم، قرآن برای مردم نازل شده است تا آنان را متنبه و به یگانگی خداوند آگاه کند و صاحبان خرد از این معارف الهی پند بگیرند.
وی با اشاره به آیات سوره رعد گفت: قرآن میان کسانی که حقانیت وحی را درک میکنند و کسانی که از این حقیقت غافل هستند، تفاوت قائل میشود. همانگونه که انسانها از نظر بینایی ظاهری به بینا و نابینا تقسیم میشوند، از نظر بینایی معنوی نیز دو دستهاند؛ گروهی اهل معرفت و بصیرت هستند و گروهی از این بینش محروماند.
شانظری ادامه داد: نابینایی مورد اشاره قرآن فقط نابینایی ظاهری نیست، بلکه کوری باطن است. کسانی که در دنیا حقیقت را نبینند، در آخرت نیز از مشاهده حقایق الهی محروم خواهند بود. پیام مشترک این آیات این است که تدبر در قرآن، بهرهگیری از هدایت الهی، درک توحید و رسیدن به تذکر حقیقی، فقط با برخورداری از عقل ناب، خردورزی و بصیرت امکانپذیر است.
صرف قانون نمیتواند به تعارضهای انسانی پایان دهد
وی با بیان اینکه قرآن برای هدایت همهجانبه انسان نازل شده است، گفت: همه پیامبران الهی از حضرت آدم(ع) تا پیامبر خاتم(ص) با رسالتی مشترک به سوی بشر آمدهاند و آن، ابلاغ پیام الهی و هدایت انسان در تمامی ابعاد وجودی او بوده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان اظهار کرد: مخاطب اصلی قرآن، انسان است. خود قرآن نیز بیان میکند که این امانت الهی بر آسمانها، زمین و کوهها عرضه شد، اما آنها توان پذیرش آن را نداشتند و انسان آن را پذیرفت. این بیان نشان میدهد که وحی الهی اساساً برای هدایت انسان نازل شده است.
وی با اشاره به ابعاد گوناگون هدایت در قرآن افزود: هدایت الهی فقط به یک بعد از زندگی انسان محدود نمیشود، بلکه سه ساحت اصلی وجود انسان را دربرمیگیرد؛ سلامت جسم، آرامش روان و رشد عقل و معرفت. انسانی که از این سه نعمت برخوردار باشد، هدایتیافته است.
شانظری با بیان اینکه قرآن کتاب ذکر، انذار و تعلیم است، تصریح کرد: انسان موجودی است که بهصورت تدریجی به کمال میرسد و همواره در تلاش برای برطرفکردن نیازهای خود است. تمامی فعالیتهای شبانهروزی انسان، از تأمین نیازهای اولیه تا دستیابی به مراتب بالاتر کمال، در همین مسیر معنا پیدا میکند.
وی ادامه داد: در فرآیند تأمین نیازها، تعارض منافع میان انسانها شکل میگیرد؛ هر فرد در پی دستیابی به منافع و حقوق خود است و همین مسئله زمینهساز نزاعها، اختلافها و آنچه از آن به تنازع بقا تعبیر میشود، خواهد شد.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: اندیشمندان و جوامع بشری در طول تاریخ به این نتیجه رسیدهاند که بهترین ابزار برای جلوگیری از تعارضها و تضمین حقوق افراد، قانون است. قانون با تعیین حدود، حقوق و تکالیف افراد، هم امکان دستیابی به حقوق مشروع را فراهم میکند و هم مانع بروز هرجومرج و نزاع میشود. شکلگیری قوانین ملی و بینالمللی و تأسیس نهادهایی مانند سازمانهای بینالمللی نیز بر همین مبنا بوده است تا همه انسانها در چارچوب قانون زندگی کنند.
وی با طرح این پرسش که چرا با وجود قوانین متعدد، همچنان جنگ، نزاع، تعارض و بیعدالتی در جهان وجود دارد، گفت: ریشه اصلی این مسئله را باید در زیادهخواهی، حرص، طمع و برتریطلبی انسان جستوجو کرد. قانون بهتنهایی نمیتواند این ویژگیهای درونی انسان را مهار کند. اگرچه تاکنون بشر راهکاری بهتر از قانون برای اداره جوامع نیافته است، اما تجربه نشان داده که قانون به تنهایی نتوانسته آرامش، عدالت و امنیت پایدار را برای زندگی انسانها فراهم کند.
شانظری با تأکید بر اینکه دین نیز بر اصل قانونمداری استوار است، اظهار کرد: شریعت در حقیقت مجموعهای از قوانین الهی برای ساماندهی زندگی انسان است و قرآن نیز در همین چارچوب، قوانین لازم را برای هدایت بشر ارائه میدهد.
وی با اشاره به ساختار محتوایی قرآن گفت: اگرچه قرآن مانند کتابهای متداول فصلبندی نشده است، اما از منظر محتوایی میتوان همه آیات آن را در سه بخش کلی دستهبندی کرد؛ نخست آیات معرفتی که به رشد عقل و شناخت انسان کمک میکنند، دوم آیات اخلاقی که به اصلاح رفتار، آرامش روان و تعالی شخصیت میپردازند و سوم آیات احکام که ناظر بر تنظیم رفتارهای عملی و تأمین سلامت و نظم زندگی انسان هستند.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان تأکید کرد: این سه بخش در قرآن بهصورت هماهنگ و درهمتنیده مطرح شدهاند، زیرا مخاطب همه آیات قرآن انسان است و هدایت انسان نیز فقط با توجه همزمان به ابعاد معرفتی، اخلاقی و عملی او محقق خواهد شد.
نگاه بازدارنده به قانون؛ ریشه ناکارآمدی آن در جامعه
وی با بیان اینکه ساحتهای وجودی انسان از یکدیگر جدا نیستند، بیان کرد: همانگونه که ابعاد وجودی انسان بهصورت درهمتنیده شکل گرفتهاند، آموزههای قرآن نیز به همین صورت تنظیم شدهاند و نمیتوان میان بخشهای معرفتی، اخلاقی و احکام آن مرز روشنی ترسیم کرد.
شانظری با اشاره به جایگاه احکام الهی در قرآن افزود: آیاتالاحکام بخشی از منظومه هدایت قرآن هستند و بر پایه معرفت و شناخت بنا شدهاند. از همینرو، دین و شریعت همانند قانون، برای سامانبخشی به زندگی انسان و جلوگیری از زیادهخواهی، طمع و بینظمی اجتماعی ارائه شدهاند.
وی تصریح کرد: هم تجربه تاریخی بشر و هم آموزههای دینی نشان میدهد که بهترین عامل برای تأمین سلامت، سعادت و تعالی انسان، قانون است؛ با این حال، این پرسش همچنان مطرح است که چرا با وجود قوانین بشری و نیز قوانین الهی، همچنان جنگ، نزاع، تعارض و بیعدالتی در جوامع انسانی ادامه دارد.
این استاد دانشگاه با استناد به آیاتی که در آنها از «اولوالالباب» یاد شده است، پاسخ این پرسش را در نوع نگاه انسان به قانون دانست و گفت: انسانها معمولاً با یکی از دو رویکرد به قانون مینگرند؛ نخست، نگاه بازدارنده و مهارکننده که متأسفانه نگاه غالب در جوامع امروز است.
وی ادامه داد: در این نگاه، قانون، مانع و محدودکننده آزادی انسان تلقی میشود. برای نمونه، رانندهای که فقط در حضور پلیس یا دوربین سرعت خود را کاهش میدهد و در نبود نظارت قانون را نادیده میگیرد، درواقع قانون را صرفاً ابزاری برای کنترل و بازدارندگی میبیند، نه عاملی برای حفظ جان و امنیت خود. وقتی قانون مانع تلقی شود، انسان همواره در پی دور زدن و شکستن آن خواهد بود و همین نگرش، زمینهساز گسترش بینظمی، طمع، زیادهخواهی و تضییع حقوق دیگران میشود.
شانظری رویکرد قرآن به قانون را متفاوت دانست و گفت: قرآن، شریعت و قانون الهی را ماهیتی هدایتی میداند و آن را ابزاری برای شکوفایی استعدادها، تحقق فضیلتهای انسانی، رشد معنوی و رسیدن به کمال معرفی میکند، نه وسیلهای برای محدودکردن انسان. اگر انسان باور داشته باشد، همانگونه که آب و هوا لازمه ادامه حیات او هستند، عمل به قانون نیز تضمینکننده سلامت فردی و اجتماعی اوست، با میل و رغبت از آن تبعیت خواهد کرد، نه از سر ترس یا اجبار.
وی یکی از تفاوتهای اساسی میان شریعت الهی و قوانین صرفاً حقوقی را در همین نگاه دانست و اضافه کرد: قرآن هنگام بیان احکام، خطاب «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» را بهکار میبرد، زیرا اجرای قانون الهی بر پایه ایمان استوار است. ایمان صرف آگاهی نیست، بلکه باوری است که رفتار انسان را شکل میدهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان ادامه داد: انسان ممکن است بداند غیبت، تهمت یا تضییع حقوق دیگران ناپسند است، اما تا زمانی که این آگاهی به مرحله ایمان نرسد، در رفتار او اثرگذار نخواهد بود. همانگونه که هیچکس آب آلوده و سمی را نمینوشد، زیرا به زیان آن یقین دارد، اگر انسان به آثار زیانبار گناه نیز چنین ایمانی پیدا کند، هرگز به آن نزدیک نخواهد شد.
وی با اشاره به تفاوت میان اسلام ظاهری و ایمان حقیقی گفت: قرآن تصریح میکند که صرف مسلمانبودن به معنای مؤمنبودن نیست؛ مؤمن کسی است که قانون الهی را از سر معرفت و باور میپذیرد و آن را مسیر تعالی، امنیت، آرامش و رشد خود میداند. اگر انسان به این باور برسد که رعایت قانون، حتی در نبود هرگونه نظارت بیرونی، ضامن سلامت و سعادت اوست، دیگر اجرای قانون وابسته به حضور پلیس، دوربین یا ابزارهای کنترلی نخواهد بود.
شانظری با اشاره به تفاوت میان دینداری عالمانه و دینداری سطحی اظهار کرد: قرآن انسان را به دینداری مبتنی بر معرفت دعوت میکند، نه دینداری از سر عادت یا ترس. مرحوم علامه حسنزاده آملی نیز میفرمودند: «عبادت اگر بر پایه معرفت نباشد، عادت است، نه عبادت.» بنابراین، عبادتی که فقط از ترس عذاب یا از سر عادت انجام شود، با عبادتی که بر پایه شناخت، ایمان و عشق به خداوند شکل گرفته است، تفاوتی بنیادین دارد.
رسالت قرآن و نهادهای علمی، رساندن انسان به معرفت و شکوفایی است
وی با تأکید بر اینکه عبادت باید بر پایه معرفت و شناخت باشد، بیان کرد: اگر انسان عبادت را صرفاً از سر اجبار یا ترس انجام دهد، از حقیقت آن فاصله گرفته است؛ اما هنگامی که عبادت را راهی برای آرامش روان، سلامت روح و شکوفایی استعدادهای خود بداند، نگاه او به دین و شریعت کاملاً متفاوت خواهد شد.
این استاد دانشگاه با اشاره به کارکردهای گوناگون آیات قرآن افزود: اگر آیات الهی را در حوزههای اخلاق، روانشناسی، جامعهشناسی، تربیت و سلامت دستهبندی کنیم، بهروشنی مشاهده خواهیم کرد که همه این آموزهها در مسیر هدایت انسان و ساختن شخصیت او قرار دارند.
وی ادامه داد: آموزههای اخلاقی قرآن با تأکید بر فضیلتهایی همچون تواضع، مسئولیتپذیری و دیگر ارزشهای انسانی، در کنار سایر احکام و معارف الهی، منظومهای کامل برای رشد انسان در همه ابعاد زندگی ارائه میکنند و از همین رو، قرآن بهدرستی کتاب هدایت نامیده شده است.
شانظری با اشاره به دیدگاه ابنسینا درباره خودشناسی گفت: انسان تا زمانی که پاسخ پرسش من کیستم را نیابد، در شناخت حقیقت وجود خود سرگردان خواهد بود. شریعت و قوانین الهی در حقیقت برای پاسخدادن به همین پرسش و شناساندن هویت واقعی انسان نازل شدهاند.
وی با بیان اینکه دعاهای مأثور نیز همین مسیر معرفتی را دنبال میکنند، اضافه کرد: بخش مهمی از ادعیه اسلامی با هدف ایجاد نگاه عرفانی و معرفتی در انسان تنظیم شدهاند تا دل، زبان و نگاه انسان را به سوی خداوند هدایت کنند و او را به مرتبهای از شناخت برسانند که همه رفتارهایش بر پایه صدق، اخلاص و معرفت شکل گیرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با تأکید بر نقش نهادهای آموزشی در تربیت انسان افزود: رسالت اصلی آموزش و پرورش، دانشگاهها و حوزههای علمیه، ادامه مسیر انبیا در ارتقای معرفت و تربیت انسان است؛ هرچند امروز با تأسف باید گفت که در بعضی موارد، این رسالت اصیل تحتالشعاع مسائل اقتصادی، کسب درآمد و نگاه تجاری قرار گرفته است.
وی تصریح کرد: میان رسالت و مأموریت اجرایی تفاوت وجود دارد و اگر نهادهای علمی بتوانند رسالت اصلی خود را بازیابند که همان پرورش انسان و تعالیبخشی به معرفت است، خواهند توانست نهال آدمیت را به مرحلهای از رشد و کمال برسانند که هدف همه پیامبران الهی بوده است.
شانظری با طرح این پرسش که چرا میان پیامبران الهی نزاع، تعارض و گناه دیده نمیشود، گفت: پاسخ این پرسش در نوع نگاه آنان به وحی نهفته است. پیامبران وحی الهی را مسیر کمال، معرفت و شکوفایی انسان میدانستند و همین نگاه، آنان را از اختلاف، خودخواهی و تعارض دور میکرد.
وی با اشاره به سخنی از امام خمینی(ره) افزود: همانگونه که ایشان تأکید میکردند، در تاریخ نمیتوان نمونهای از نزاع میان پیامبران الهی یافت، زیرا همه آنان در مسیر واحد هدایت و کمال انسان حرکت میکردند.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان اظهار کرد: آنچه بیش از هر چیز مورد نیاز انسان امروز است، شناخت عمیق وحی و نگاه معرفتی به دین است؛ نگاهی که میتواند انسان را به سوی تعالی فردی و اجتماعی هدایت کند و جامعهای مبتنی بر آرامش، فضیلت و رشد معنوی پدید آورد.
عبادت مبتنی بر معرفت، انسان را به آرامش و کمال میرساند
وی با تأکید بر تفاوت میان عبادت از سر اجبار و عبادت مبتنی بر معرفت بیان کرد: تفاوت نماز انسانهای عادی با عبادت امیرالمؤمنین(ع) در نوع نگاه به عبادت است. اگر انسان فقط از ترس عذاب الهی یا برای رفع تکلیف نماز بخواند، نگاه او به احکام الهی، بازدارنده و از سر اجبار خواهد بود.
شانظری افزود: چنین نگاهی به دین درست نیست؛ در حالی که اگر انسان عبادت را وسیلهای برای آرامش روان، سلامت روح و شکوفایی استعدادهای خود بداند، رابطهاش با خداوند بر پایه معرفت و عشق شکل میگیرد.
وی با اشاره به پژوهشهای خود درباره آیات قرآن گفت: آیات کریمه قرآن را در حوزههای اخلاق، روانشناسی، جامعهشناسی، تربیت و سلامت دستهبندی کردهام و نتیجه این بررسیها نشان میدهد که همه آموزههای قرآن در مسیر پرورش فضیلتهای انسانی قرار دارند. اصولی همچون تواضع، مسئولیتپذیری، اخلاقمداری و سایر ارزشهای انسانی، در کنار احکام و معارف الهی، منظومهای تشکیل میدهند که نشان میدهد قرآن به معنای واقعی، کتاب هدایت انسان است.
این استاد دانشگاه با اشاره به دیدگاه ابنسینا درباره خودشناسی اظهار کرد: انسان تا زمانی که حقیقت وجود خود را نشناسد، در شناخت مسیر زندگی دچار سرگردانی خواهد بود. شریعت الهی نیز برای آن نازل شده است که انسان را با حقیقت وجود و هویت واقعی خود آشنا کند.
وی همچنین به جایگاه دعا در تعمیق معرفت دینی اشاره کرد و ادامه داد: ادعیه اسلامی تلاش میکنند نگاه عرفانی و معرفتی را در انسان تقویت کنند تا دل، زبان و نگاه او به سوی خداوند هدایت شود و انسان با اشتیاق و شناخت، مسیر بندگی را انتخاب کند.
شانظری با انتقاد از فاصلهگرفتن بعضی از مراکز آموزشی از رسالت اصلی خود گفت: آموزش و پرورش، دانشگاهها و حوزههای علمیه باید ادامهدهنده راه پیامبران در تربیت و تعالی معرفتی انسان باشند، اما متأسفانه در پارهای موارد، این رسالت جای خود را به نگاه اقتصادی، کسب درآمد و فعالیتهای تجاری داده است. میان رسالت و مأموریت اجرایی تفاوت وجود دارد و اگر نهادهای تعلیم و تربیت به رسالت اصلی خود بازگردند، خواهند توانست انسانهایی آگاه، متعهد و برخوردار از معرفت تربیت کنند.
وی با اشاره به سخنی از امام خمینی(ره) اظهار کرد: اگر از خود بپرسیم، چرا میان پیامبران الهی هیچگاه نزاع، تعارض یا گناهی مشاهده نمیشود، پاسخ روشن است؛ زیرا نگاه آنان به وحی، معرفتی، کمالجویانه و در مسیر شکوفایی انسان بوده است. هر اندازه نگاه انسان به دین و شریعت از سطح اجبار و ترس فاصله بگیرد و به سوی معرفت، آگاهی و عشق به خداوند حرکت کند، آثار آن در رفتار فردی و اجتماعی او آشکارتر خواهد شد.
انتهای پیام
