«اولوالالباب»؛ مخاطبان اصلی تدبر در قرآن

به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، حجت‌الاسلام جعفر شانظری عضو هیئت علمی دانشکده علوم و معارف اهل‌البیت(ع) دانشگاه اصفهان در نخستین نشست «دوشنبه‌های قرآنی؛ درنگی کوتاه در کلام وحی» که امروز، هشتم تیرماه به همت معاونت فرهنگی جهاددانشگاهی واحد اصفهان در محل کتاب‌فروشی این واحد برگزار شد، با بیان اینکه قرآن نقشه جامع هدایت و سبک زندگی انسان است، اظهار کرد: برای فهم صحیح معارف قرآن، صرفاً دانستن معنای ظاهری آیات کافی نیست، بلکه باید با نگاهی کل‌نگر، ارتباط آیات با یکدیگر را شناخت و کلیدواژه‌های اساسی قرآن را مبنای تدبر قرار داد.

وی افزود: قرآن، صورت مکتوب حقیقت هستی است؛ اگر همه عالم به‌صورت نوشتار تجلی پیدا کند، همان قرآن خواهد بود و اگر قرآن در عرصه عینیت ظهور یابد، سراسر هستی را شکل می‌دهد.

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با اشاره به آیه «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا؛ ما راه را به انسان نشان دادیم، خواه سپاسگزار باشد و خواه ناسپاس»، قرآن را سفره هدایت و نقشه راه سعادت انسان دانست و ادامه داد: خوشا به حال کسی که شبانه‌روز با قرآن مأنوس باشد و از معارف آن بهره ببرد.

وی مهم‌ترین شرط فهم قرآن را داشتن نگاه جامع به همه آیات دانست و تصریح کرد: به تعبیر علامه طباطبایی(ره)، قرآن، خود مفسر خویش است و آیات آن یکدیگر را تفسیر می‌کنند. اگر آیات را جدا از یکدیگر بررسی کنیم، ممکن است به برداشت‌های نادرست برسیم. برای نمونه، اگر فقط آیه مربوط به قتال با مشرکان دیده شود، بدون توجه به آیاتی همچون «لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ؛ دین شما برای خودتان و دین من برای خودم»، فهمی نادرست از پیام قرآن شکل می‌گیرد. همچنین، نسبت‌دادن قبض روح گاهی به خداوند در آیه «اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا» و گاهی به فرشتگان، فقط با نگاه جامع به آیات قابل تبیین است.

شانظری با اشاره به دو شیوه رایج تفسیر، یعنی تفسیر ترتیبی و موضوعی گفت: در این نشست‌ها تلاش خواهیم کرد از طریق بررسی کلیدواژه‌های اصلی قرآن، راهی برای فهم عمیق‌تر معارف الهی بگشاییم.

کلیدواژه‌های قرآن؛ از جهان‌شناسی تا شناخت حقیقت انسان

وی با تقسیم کلیدواژه‌های قرآن به دو دسته وجودشناختی و معرفت‌شناختی بیان کرد: واژگانی مانند خدا، عالم غیب، عالم شهادت، دنیا، آخرت، زمین، آسمان، فرشتگان و شیطان، جهان‌بینی قرآن را شکل می‌دهند. در مقابل، واژه‌هایی همچون تعقل، تفکر، حکمت، معرفت و اولوالالباب به حوزه شناخت انسان مربوط می‌شوند. انسان زمانی سعادتمند خواهد بود که حقیقت وجود خود و واقعیت هستی را بشناسد و براساس آن زندگی کند؛ اما اگر فقط در ذهنیات و توهمات خود گرفتار شود، از حقیقت فاصله می‌گیرد.

این استاد دانشگاه «اولوالالباب» را نخستین کلیدواژه این سلسله‌نشست‌ها معرفی کرد و ادامه داد: «لب» به معنای مغز و حقیقت هر چیز است. بنابراین، اولوالالباب، صاحبان خرد و کسانی هستند که حقیقت امور را درک می‌کنند. وجه تمایز انسان با سایر موجودات نیز همین قدرت تعقل است. همه موجودات از نوعی شعور برخوردارند، اما انسان به‌واسطه نیروی عقل می‌تواند چرایی پدیده‌ها را کشف کند و به قوانین حاکم بر جهان دست یابد.

وی با اشاره به داستان آفرینش حضرت آدم(ع) گفت: فرشتگان فقط ظاهر مادی انسان را دیدند و از احتمال خونریزی و فساد او سخن گفتند، اما خداوند از حقیقتی درونی خبر داد که همان عقل و ظرفیت معرفتی انسان است؛ ظرفیتی که او را شایسته خلافت الهی می‌کند و امکان تجلی همه اسماء و صفات الهی را در وجودش فراهم می‌آورد.

حکمت و دقت در واژگان؛ شرط دستیابی به فهم صحیح قرآن

شانظری با استناد به آیه ۲۶۹ سوره بقره، «يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ، خداوند حکمت را به هر که بخواهد، عطا می‌کند و هر کس حکمت یابد، خیر فراوان یافته است و جز صاحبان خرد متذکر نمی‌شوند»، اظهار کرد: حکمت در منطق قرآن، صرف دانستن نیست، بلکه پیوند معرفت و فضیلت است که اولوالباب به آن می‌رسند. 

وی اضافه کرد: فیلسوفان هر یک از زاویه‌ای کمال انسان را تعریف کرده‌اند، اما قرآن انسان کامل را حکیم می‌داند؛ یعنی کسی که دانش او در رفتار و اخلاقش متجلی شود. کسی که فقط می‌داند، عالم است؛ اما حکیم کسی است که مطابق دانسته‌های خود زندگی می‌کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان سپس به آیات پایانی سوره آل‌عمران اشاره کرد و گفت: خداوند در بخشی از این آیات می‌فرماید: «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ؛ همانا در آفرینش آسمان‌ها و زمین و گردش شب و روز، نشانه‌هایی برای صاحبان خرد وجود دارد.» 

وی تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین نکات در تفسیر قرآن، توجه به بار معنایی واژگان است. برای نمونه، «اختلاف» در عبارت «وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ» به معنای نزاع نیست، بلکه به مفهوم رفت‌وآمد و گردش شب و روز است. همچنین، در روایت «اخْتِلافُ اُمّتی رَحمَةٌ؛ اختلاف امت من رحمت است» اگر اختلاف را به معنای تبادل اندیشه بدانیم، مفهوم رحمت روشن می‌شود.

شانظری درباره واژه «خوف» نیز بیان کرد: ترجمه این واژه به «ترس» دقیق نیست؛ زیرا ترس امری طبیعی و مشترک میان انسان و حیوان محسوب می‌شود، اما خوف در قرآن بیشتر به معنای اضطراب و نگرانی نسبت به آینده است. از این‌رو، آیه «لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» به این معناست که مؤمنان با توکل بر خدا از اضطراب و دلهره رهایی می‌یابند، نه اینکه احساس طبیعی ترس را از دست بدهند.

وی همچنین واژه «عبد» را نمونه دیگری از ترجمه غیردقیق دانست و گفت: «عبد» در فرهنگ قرآن به معنای برده نیست، بلکه بیانگر انسانی است که به بالاترین مرتبه شناخت و ستایش خداوند رسیده؛ از همین‌رو، قرآن پیامبر اکرم(ص) را با تعبیر «عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ» معرفی می‌کند.

تأمل در آیات آفاقی؛ راه رسیدن به معرفت الهی

این استاد دانشگاه با بیان اینکه صاحبان خرد، جهان را مجموعه‌ای از نشانه‌های الهی می‌بینند، ادامه داد: قرآن از انسان می‌خواهد که با نگاه متفکرانه به جهان بنگرد. نقل شده است که علامه طباطبایی(ره) گاه با مشاهده خوشه‌ای انگور، دقایق طولانی در عظمت آفرینش تأمل می‌کرد. اگر انسان با دقت به خوشه انگور بنگرد، درمی‌یابد که چگونه بدون هیچ ابزار و کارخانه‌ای، دانه‌هایی هم‌اندازه، با رنگ، طعم و ارزش غذایی دقیق پدید آمده‌اند. این نظم شگفت‌آور، انسان را به وجود علمی و قدرتی بی‌نهایت رهنمون می‌کند.

وی با استناد به آیه «إِنَّا خَلَقْنَا كُلَّ شَيْءٍ بِقَدَرٍ؛ ما هر چیزی را به اندازه آفریدیم»، افزود: سراسر هستی بر پایه نظم و اندازه‌ای دقیق بنا شده و همین نظم، نشانه حکمت و ربوبیت الهی است. آنچه انسان با حواس خود مشاهده می‌کند، ظاهر عالم است، اما حقیقت عالم در باطن آن نهفته است؛ همان‌گونه که همه ما از «من» سخن می‌گوییم، اما تعریف حقیقت این «من» آسان نیست. شناخت همین حقیقت، از مهم‌ترین پرسش‌های فلسفی و قرآنی است.

اولوالالباب؛ مخاطبان اصلی هدایت، تدبر و رستگاری

شانظری با اشاره به کاربردهای متعدد واژه «اولوالالباب» در قرآن گفت: در سوره «مائده»، کلید رستگاری به صاحبان خرد نسبت داده شده است. در سوره «یوسف»، تاریخ و سرگذشت گذشتگان برای آنان مایه عبرت معرفی می‌شود. در سوره «رعد»، قدرت تشخیص حق از باطل از ویژگی‌های اولوالالباب است. در سوره «ابراهیم»، صاحبان خرد نظام توحیدی و یکپارچگی جهان را درک می‌کنند و در سوره «ص»، مخاطبان اصلی تدبر در قرآن به‌شمار می‌روند.

وی تصریح کرد: همچنین، در سوره «زمر»، خداوند بندگان برگزیده خود را کسانی معرفی می‌کند که همه سخنان را می‌شنوند و بهترین آن را انتخاب می‌کنند: «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ؛ بندگان مرا بشارت ده؛ همان کسانی که سخنان را می‌شنوند و از بهترین آن پیروی می‌کنند.» در سوره «غافر» نیز کتاب‌های آسمانی مایه هدایت صاحبان خرد معرفی و در سوره «طلاق»، تقوا از ویژگی‌های اساسی آنان شمرده شده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان در پایان با بیان اینکه مباحث مطرح‌شده فقط طرح اولیه این سلسله جلسات است، اظهار کرد: اگر بتوانیم با واژگان قرآن مأنوس شویم و صرفاً به تلاوت الفاظ بسنده نکنیم، افق‌های تازه‌ای از معرفت الهی به روی ما گشوده خواهد شد. امیدوارم در جلسات آینده هر بار یکی از این آیات و کلیدواژه‌ها را با مراجعه به تفاسیر معتبر به‌صورت عمیق بررسی کنیم تا انس با قرآن، به تدبر و فهم عمیق‌تر معارف آن بینجامد.