جایگاه شعر آیینی در سایه مناظرات رضوی

به قلم مصطفی جلیلیان مصلحی؛ شاعر و پژوهشگر پژوهشکده فرهنگ و هنر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی

جریان ادبیات معاصر رضوی همواره نیازمند هم‌افزایی میان متولیان فرهنگی، نخبگان ادبی و هنرمندان متعهد است تا بتواند پیامی جهان‌شمول را به مخاطبان ارائه دهد. ما امروز در عصر آگاهی، فراگیری کلان‌داده‌ها(دیتابیس‌ها) و بسترهای اطلاعاتی جهان‌شمول زندگی می‌کنیم. بدون تردید، در چنین فضایی متولیان فرهنگی موظف به تدوین سیاست‌گذاری‌های بهینه، به‌ویژه در حوزه ادبیات کشور هستند.

مبنای کار جریان ادبی کشور، استفاده از برآیند نظرات نخبگان، صاحب‌نظران و استادان باسابقه است. نمود بارز این جریان را می‌توان در فعالیت انجمن‌های ادبی خراسان و مشهد مقدس، در جوار مضجع شریف حضرت علی بن موسی الرضا(ع) مشاهده کرد؛ جایی که ایده‌ها مطرح، نقد و توسط کارگزاران فرهنگی کشور عملیاتی می‌شوند. برای تبیین این موضوع، به بیتی از «بابا فغانی شیرازی» توجه می‌دهم که بر سردر چوبی حرم مطهر رضوی (درگاه ورودی به صحن جمهوری اسلامی) کتیبه‌نگاری شده است:
«اگر جمعیت دل بایدت زین در مشو غایب/که اینجا جمع می‌سازند دل‌های پریشان را»

گزینش این بیت، دربردارنده درسی عمیق برای شاعر معاصر است. شاعر امروز باید بیندیشد که اگر درصدد کتیبه‌سرایی، دل‌سرایی یا سرودن شعری بهینه و تأثیرگذار برای جهان معاصر است، چگونه باید حس حضور و توفیق در ساحت مقدس معصوم را به زبان شعر درآورد تا پیامی جهان‌شمول تولید کند. این بیتِ بابا فغانی، افزون‌بر ایجاد التذاذ خاطر، کارنامه‌ای فرهنگی و الگویی برای این نوع نگاه است.

گفت‌وگوی تمدنی

آنچه امروزه در کانون سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و تلاش نخبگان ادبی ما قرار دارد، مفهوم «گفت‌وگوی تمدن‌ها» و تعامل فرهنگی است؛ همان محوری که امام رضا(ع) در مناظرات تاریخی خود به نمایش گذاشتند. ما همواره سرایندگان و شاعران جوان را تشویق می‌کنیم که این مناظرات را با فراست و دقت مطالعه کنند، در آن‌ها بیندیشند و مفاهیم معرفتی آن را به زبان شعر بازآفرینی نمایند. 

البته این گفت‌وگوی تمدنی هرگز به معنای یکسان‌سازی اندیشه‌ها یا نفی تنوع روش‌ها نیست. امام رضا(ع) دقیقاً نمونه و الگوی کاملی برای شاعر آیینی معاصر است که می‌خواهد جهانی سخن بگوید. شاعران ما، کنشگران اصلیِ تقویت انسجام اجتماعی و فرهنگی هستند. ما باید این انسجام را در سایه گفتگوی تمدنی رضوی پی‌ریزی کنیم. این امر در بستر «هنر متعالی و قدسی» رخ می‌دهد؛ هنری که میان جهان معاصر و مفاهیم متعالی عرشی پل می‌زند و با ساده‌سازی این مفاهیم، زمینه بازیابی روحی مردم را در این ساحت فراهم می‌آورد. متولیان موظف به ریل‌گذاری این مسیر هستند و شاعر معاصر نیز متعهد است که در این راه قلم‌فرسایی کند.

این گفت‌و‌گو و تعامل زمانی به تمدن‌سازی می‌انجامد که بر پایه هم‌سرنوشتی و همفکری در مفاهیم مشترک میان ادیان و دیدگاه‌های گوناگون بنا شود. مناظرات امام رضا(ع) نمونه بارز این رویکرد است. گفتگوی تمدنی بر نفی تکثرگرایی یا تحمیل یکسان‌اندیشی استوار نیست، بلکه پذیرش تنوع روش‌ها در عین حرکت به سوی خروجیِ منسجم است.

خروجی این رویکرد تعاملی، افزایش ظرفیت گفت‌وگو در جامعه و ترمیم شکاف‌های اجتماعی است. هنگامی که شاعری در غزل خود نام امام رضا(ع) را می‌برد و از پناه بردن به آستان ایشان در برابر نابرابری‌ها و ستم‌های جهان معاصر می‌گوید، مخاطب در هر جای جهان با آن همذات‌پنداری می‌کند. این مفاهیم آرامش‌بخش، دل‌های خسته را به سوی پناهگاهی امن هدایت می‌کند. 

ختم دوره گوشه‌نشینی

دوران انزواطلبی و گوشه‌نشینی هنرمند گذشته است؛ جهان امروز، جهان تعامل و گفت‌وگوست. شاعر معاصر، رزمنده‌ای در سنگر اندیشه رضوی و مدافع زیست مسالمت‌آمیز است. پایداری پیوندهای اجتماعی باید هدف اصلی شاعر باشد تا اثر او در آینه روزگار مانا و ورجاوند (ارجمند) باقی بماند.

من در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی توفیق خدمت دارم و آثار ادبی متعددی را بررسی می‌کنم. گاهی افسوس می‌خورم که پس از انقلاب اسلامی آثار بسیار درخشانی درباره فرهنگ رضوی تولید شده، اما در حوزه ترجمه و نشر بین‌المللی آن‌ها اقدام کافی صورت نگرفته است. 

به همین منظور به بنیاد بین‌المللی امام رضا(ع) پیشنهاد دادم که گروهی از نخبگان ادبی را گردهم آورند تا آثار برجسته رضوی را حداقل به سه یا پنج زبان زنده دنیا ترجمه کنند. این اقدام، همان ترویج مکارم اخلاقی است که خود امام رضا(ع) نیز برای احیاگران امر اهل‌ بیت(ع) دعا فرموده‌اند. اگر زیبایی کلام معصومین به درستی معرفی شود، مردم به واسطه فطرت الهی خود به آن جذب خواهند شد. 

تأثیرگذاری شعر به دلیل جنبه‌های عاطفی و احساسی آن بسیار بالاست؛ نکته‌ای که رهبر معظم و ‌شهید انقلاب نیز بارها بر آن تأکید کرده و خواستار تزریق این عاطفه و احساس به جامعه از طریق شعر آیینی شده‌اند. ابیات مانا همواره در حافظه جمعی مردم جای دارند و تا ابد، هنری که پایبند به حریم ربوبی و فطرت الهی باشد، مسیر گفت‌وگوی تمدن‌ها را برای جهان باز نگه خواهد داشت.