امکان انسجام در فضای اجتماعی سکولار وجود ندارد

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام و المسلمین حبیب‌الله بابایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 20 مردادماه در همایش ملی زیارت امام رضا(ع) انسجام اجتماعی ایرانیان در گستره تمدن اسلامی به موضوع «جهان اجتماعی ایرانی به مثابه حرم» به موضوع «الهیات زیارت» از الهیات عملی تا الهیات عمل‌گرا» پرداخت.

وی با طرح این سؤال که وقتی سخن از الهیات زیارت به میان می‌آید، منظور الهیات عملی است یا عمل‌گرا؟ گفت: الهیات عملی از سال 1960 به این طرف از یک پایگاه دینی و حوزوی مسیحی و ایمانی شروع شد، در حالی که الهیات پراگماتیستی خاستگاه دانشگاهی و مدرن دارد و با فاصله از نهاد ایمان ایجاد شد و این دو با دو دغدغه متفاوت شکل گرفته است. 

وی افزود: الهیات عملی پاسخ به شک و تردیدی است که در عقل مدرن بعد از جنگ جهانی دوم اتفاق افتاد و این تردید در غرب ایجاد شد که عقل مدرن قرار بود ما را به رفاه بکشاند ولی برعکس شد. کسانی که در امتداد عقلانیت مدرن زندگی می‌کردند، تلاش کردند از عقل مدرن و پست‌مدرن بهره ببرند و بر بحران‌های ناشی از عقلانیت مدرن غلبه کنند.

بابایی بیان کرد: جریانات دینی در مسیحیت هم تلاش کرد تا بر عقلانیت مدرن غلبه کند؛ مسیحیت از سر جبر تاریخی الهیات را به عرصه اجتماع کشانده است؛ در قرون وسطا زمانی که کلیسا به این نتیجه رسید تا قدرت نداشته باشد نخواهد توانست مسیحیت را حفظ کند، در قرن دهم وارد این فاز شد و دالانی برای مسیحیت ایجاد کرد.

وی افزود: بار دومی که مسیحیت به عرصه عمل برگشت، 1960 به بعد است مسیحیت احساس کرد عقل مدرن نه تنها امکان زندگی ابعاد متافیزیکی را ندارد، در تدبیر زندگی دنیوی هم اشکالات جدی دارد لذا الیهات عملی از آمریکا شروع شد و به محافل علمی اروپا هم کشیده شد و امروز در برخی کشورها مانند آلمان تبدیل به کلینیک شده است؛ اگر کسی مشکل خانوادگی داشته باشد می‌تواند به این مراکز برود و نسخه‌هایی کاملاً متفاوت از مراکز مشاوره دریافت کند. 

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تأکید مجدد بر اینکه الهیات عملی خاستگاه حوزوی و الهیات عمل‌گرایی خاستگاه دانشگاهی دارد، اظهار کرد: این به معنای آن نیست که هر الهیاتی در دانشگاه عمل‌گرا و هر الهیاتی در حوزه، عملی است بلکه گفتمان حوزه، شرط انعقاد الهیات عملی است؛ اساساً الهیات عملی چه مسیحی و چه مسلمان خاستگاه ایمانی دارد. این الهیات در صدد آوردن پدیده ایمان به متن زندگی است در حالی که در الهیات عمل‌گرا، نقطه عزیمت، ایمان نیست بلکه ابژه ایمانی است که برای الهی‌دان در دانشگاه تفاوت نمی‌کند در مورد زیارت اربعین مطالعه کند یا زیارت هندوها و فضاهای گردشگری دیگر. 

آوردن ایمان به صحنه زندگی؛ دغدغه الهیات عملی

استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: دغدغه الهیات عملی صرفاً حل مسائل این‌جهانی نیست بلکه آوردن ایمان در صحنه حل مسئله است از همین رو در نگاه الهیات عمل‌گرا یک پدیده مورد مطالعه از نگاه دنیوی است حال این پدیده دینی باشد یا غیر دینی از جمله مقوله زیارت لذا با متدهای سکولار و دنیوی این پدیده را تحلیل می‌‎کند بدون اینکه بخواهد ارزش‌داوری کند.

بابایی افزود: در الهیات عملی، زیارت پاسخی به مسائل اجتماعی است ولی در الهیات عمل‌گرا، پرسش است و نه پاسخ؛ برای الهیات عملی در مسیحیت معمولاً چهار مرحله بیان می‌شود. در گام اول سراغ مسئله‌های اجتماعی مانند طلاق، جنگ و گسست نسلی و بی هویتی و ... می‌رود؛ گام دوم تفسیر آن از منظر اندیشمندان علوم مختلف است یعنی قبل از اینکه سراغ منابع دینی برود، سراغ این می‌رود که چه تفاسیری درباره طلاق و اعتیاد و خشونت و ... از منظر  دانشمندان این علوم وجود دارد.  

وی ادامه داد: در مرحله سوم الهی‌دان عملی به منابع دینی برگشت کرده و استنطاق می‌کند تا ببیند منابع دینی، تحلیلی نسبت به این واقعیت ارائه می‌دهد یا خیر؛ به بیان دیگر درصدد انکار آرای علوم در مورد مسائل اجتماعی نیست بلکه این موضوعات را از منظر علوم دینی بررسی می‌کند. 

بابایی بیان کرد: مرحله چهارم هم این است که الهیات عملی به سمت راهکار می‌رود تا مسئله را حل کند. مثلاً ما از زیارت برای تقویت انسجام کمک می‌گیریم ولی در الهیات عمل‌گرا شروع از مسئله اجتماعی نیست بلکه از خود زیارت است چون می‌خواهیم بدانیم این پدیده اجتماعی چیست و آیا می‌توان از آن برای حل مسائل استفاده کرد؟ یعنی عملاً خدا، مسجد، کلیسا و دعا را کپسول روان‌شناختی در نظر می‌گیرد تا بتوان در زندگی حظ لازم را برد.

وی افزود: ما گاهی اوقات سخن از الهیات کاربردی می‌کنیم ولی چون این تعبیر را از الهیات غرب گرفته و ترجمه ناقصی از آن داریم و تفسیر روشنی از آن نداریم لذا به اقتضائات آن توجه نداریم، از این رو با دغدغه ایمانی شروع می‌کنیم ولی با خروجی سکولار به پایان می‌بریم. ما توجه نداریم که این دو منطق جدا و مسیر متفاوت از همدیگر با دو متدولوژی مختلف هستند.

بابایی اظهار کرد: الهیات زیارت را می‌توان هم از منظر عمل‌گرایی و هم عملی مطالعه کنیم یعنی هم در حوزه و هم در دانشگاه. هر جایی که ایمان و معرفت ایمانی ساخته و پرداخته می‌شود، باید الهیات عملی هم توسعه پیدا کند ولی این مر ابه معنای آن نیست که ما در الهیات عملی از الهیات عمل‌گرا استفاده نکنیم. 

ظرفیت الهیات عملی

وی اضافه کرد: تلقی بنده این است که الهیات عملی ظرفیت زیادی دارد و مدعی هستم که اساساً دنیای عرفی و سکولار گنجایش برون‌روی فرد از خود را فراهم نمی‌کند لذا امکان پیوند عمیق و واقعی بین یک انسان با انسان دیگر را فراهم نمی‌کند زیرا این انسان، عرفی و سکولار فکر می‌کند و چنین نظامی قدرت و قابلیت اشتراک ندارد.  

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه الهیات عملی بنیان دینی دارد، گفت: شهید مطهری یک نقدی را بر شعر سعدی وارد کرده است: بنی آدم اعضای یکدیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند؛ او می‌گوید باید پیوند ایمانی بین انسان‌ها وجود داشته باشد تا اگر یک عضو درد گرفت، عضو دیگر هم به درد بیاید. آیت‌الله جوادی آملی هم نوعی تفسیر فطری دارند. 

وی تأکید کرد: در فضای عرفی سکولار عملاً امکان رسیدن به انسجام پایدار و ماندگار به خاطر حاق سکولاریت و عرفیت وجود ندارد؛ تیلور می‌گوید ما در غرب قرن‌ها بر سر عقاید مشترک، زندگی مشترک داشتیم ولی بعداً دیدیم که نمی‌توانیم عقاید مشترک داشته باشیم لذا سراغ اخلاق و ارزش‌های مشترک رفیتم و بعد دیدیم که ارزش مشترک هم نمی‌توان داشت، سراغ قرارداد و قانون مشترک رفتیم و امروز دنیای سکولار بر اساس قرارداد مشترک زندگی می‌کند ولی در الهیات عملی همچنان مناسبت انسانی و پیوند اجتماعی بر اساس ارزش‌ها و اخلاق مشترک را شاهدیم. 

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تأکید کرد: فهم زیارت از منظر الهیاتی اگر در کانال الهیات عملی باشد، خروجی آن هم به انسجام منتهی خواهد شد ولی اگر در مسیر الهیات عمل‌گرا باشد چون مرز و سقف دارد، امکان بروز انسجام و هماهنگی را به دست نخواهد داد.