حر؛ الگوی اراده، تصمیم و بازگشت آگاهانه + فیلم

سوگواره دانشجویی «طنین آزادگی» که به همت معاونت ترویج سازمان قرآنی دانشجویان جهاددانشگاهی برگزار می‌شود از شنبه، ۲۷ تیرماه آغاز به کار کرده و با هدف ترویج معارف عاشورایی، تبیین مفاهیم قرآنی و تقویت بصیرت دینی در میان دانشجویان، مجموعه‌ای از برنامه‌های علمی، فرهنگی و هنری را ارائه خواهد کرد. از جمله اهداف این رویداد می‌توان به تبیین الگوی عملی توبه و بازگشت به حق از زندگی حُر بن یزید ریاحی، ارتباط مفاهیم قرآنی با تصمیم‌گیری اخلاقی در شرایط بحرانی و تقویت بصیرت دینی در مواجهه با آزمون‌های زندگی مدرن اشاره کرد.

سوگواره «طنین آزادگی» در بخش‌های مختلفی برگزار می‌شود که یکی از این بخش‌ها سخنرانی‌های کوتاه سجاد مهدی‌زاده، عضو هیئت‌ علمی دانشگاه امام صادق(ع) با موضوع «درس‌های اخلاقی از زندگی حُر بن یزید ریاحی» است. در ادامه قسمت دهم این گفتار‌ها را با هم می‌بینیم و می‌خوانیم.

در جلسات گذشته درباره جناب حر سخن گفتیم؛ شخصیتی که الگوی ما در تغییر مسیر زندگی است. ایشان کسی است که شجاعانه تصمیم گرفت و برخلاف همه افرادی که در اطرافش بر مسیر نادرست خود اصرار داشتند، آگاهانه حرکت کرد و مسیر خود را تغییر داد.

در ادبیات روان‌شناسی مفهومی تحت عنوان «ناهماهنگی شناختی» وجود دارد. انسان‌ها بسیاری از مسائل را می‌دانند، اما به آن‌ها عمل نمی‌کنند، مانند فردی که می‌داند اگر غذای چرب مصرف کند، چربی خونش افزایش می‌یابد، یا بیماری که مبتلا به دیابت است و می‌داند نباید قند مصرف کند، اما همچنان آن را مصرف می‌کند. نمونه‌های مشابه فراوانی وجود دارد. همه ما این تجربه را در زندگی داشته‌ایم و می‌دانیم مسیرمان نادرست است، اما از آن بازنمی‌گردیم.

عرض کردیم که مفاهیم متعددی در تصمیم‌گیری نقش دارند و یکی از مهمترین آن‌ها عزم و اراده قوی است. حضرت امام خمینی(ره) از استاد خود مرحوم آیت‌الله شاه‌آبادی نقل می‌کنند که «به قول استادمان جوهره انسان عزم اوست». انسان‌هایی که عزم و اراده دارند، انسان‌هایی قوی و فوق‌العاده هستند. 

دقت کرده‌اید که در میان همه پیامبران الهی گروهی را برمی‌گزینیم و از آنان با عنوان «انبیا‌ی اولوالعزم» یاد می‌کنیم. حضرت نوح(ع)، حضرت ابراهیم(ع)، حضرت موسی(ع) و حضرت عیسی(ع). تفاوت این پیامبران با سایر انبیا البته در داشتن کتاب و شریعت نیز است اما هنگامی که از آنان نام می‌بریم از آن‌ها به عنوان کسانی یاد می‌کنیم که دارای عزمی استثنایی بودند.

برای نمونه، حضرت موسی(ع) را بنگرید، فردی که متهم به قتل بود، از نظر مالی در تنگنا قرار داشت، در شرایطی به سر می‌برد که تحت تعقیب بود و هیچ پشتوانه ظاهری نداشت، در حالی که در برابر او فرعونی قرار داشت که ادعای خدایی می‌کرد. با این حال، با عزمی راسخ حرکت خود را آغاز کرد و پیش رفت. این عزم در هر عرصه‌ای که وارد شود، انسان را به پیش می‌برد، چه در امور مادی و چه در امور معنوی. بسیاری از افرادی که در زندگی مادی به موفقیت رسیده‌اند، الزاما انسان‌هایی با استعداد فوق‌العاده نبوده‌اند. البته استعداد، هوش و امکانات همگی اهمیت دارند و هر کدام در جای خود ارزشمندند، اما گاهی تنها عاملی که سبب پیشرفت یک انسان می‌شود، عزم و اراده پولادین اوست. 

در طول تاریخ نیز نمونه‌های فراوانی از این افراد وجود داشته است. بسیاری از مخترعان، مکتشفان و انسان‌های موفق الزاما از استعداد خارق‌العاده‌ای برخوردار نبوده‌اند، هرچند استعداد نیز جایگاه خود را دارد. آنچه انسان را به پیش می‌برد، عزم است. به تعبیر قرآن کریم «لَیسَ لِلإِنسانِ إِلّا ما سَعی؛ انسان جز حاصل تلاش خود بهره‌ای ندارد».

حال این پرسش مطرح می‌شود که عزم و اراده انسان چگونه از بین می‌رود؟ این موضوع بحثی بسیار گسترده است و فرصت پرداختن مفصل به آن وجود ندارد، اما باید بدانیم انسان‌هایی که اراده ضعیفی دارند و از عزم، استقامت و پایداری برخوردار نیستند، حتی زمانی که متوجه خطای خود می‌شوند و حتی هنگامی که هزینه اشتباهاتشان را می‌پردازند، جرئت تغییر مسیر زندگی خود را پیدا نمی‌کنند.

سبک زندگی برخی افراد به گونه‌ای است که اراده را در آنان تضعیف می‌کند. زندگی روزمره و روزمرگی، به‌ویژه زمانی که انسان در امکانات و آسایش خود غرق شود، او را بی‌اراده می‌سازد. افرادی که نسبت به شرایط پیرامون خود بی‌تفاوت‌ هستند، کسانی که تلاش نمی‌کنند رفتارهایشان بر پایه تصمیم و اراده باشد، به تدریج اراده خود را از دست می‌دهند.

در مباحث اخلاقی نیز بارها به عواملی اشاره شده است که اراده انسان را تضعیف می‌کنند و درباره آن‌ها مطالب فراوانی وجود دارد که می‌توانید به آن‌ها مراجعه کنید. اما در اینجا سخن ما درباره جناب حر است، شخصیتی که تصمیمی متفاوت گرفت. مقصود ما این است که آنچه حر را از دیگران متمایز می‌کند، عزم و اراده اوست، همان عزمی که او را از عادت‌ها و روزمرگی‌ها جدا کرد.

در روایات آمده است که حضرت اباعبدالله الحسین(ع) هنگامی که جناب حر به شهادت رسید، بر بالین او حاضر شدند و فرمودند: «تو حر هستی؛ هم نامت حر است و هم حقیقتا آزاده‌ای». آزادمرد کسی است که از وابستگی‌ها رها باشد. انسان‌هایی که وابستگی‌های فراوان دارند، درگیر روزمرگی، حاشیه‌ها و عادت‌های زندگی خود هستند و نمی‌توانند از آن‌ها دل بکنند و معمولا اراده ضعیف‌تری دارند. از همین رو، در بزنگاه‌های زندگی نیز نمی‌توانند شمشیر تصمیم را از نیام بیرون بکشند و تصمیم‌های بزرگ و سرنوشت‌ساز بگیرند.

ان‌شاءالله بتوانیم با تلاش، کوشش و تصمیم، به سمتی حرکت کنیم که اراده خود را تقویت کنیم. در پایان، این نکته را نیز عرض کنم که یکی از عواملی که اراده را تقویت می‌کند و معمولا کمتر به آن توجه می‌شود، نیت است. جناب حر هیچ‌گاه نیت درگیری با امام حسین(ع) را نداشت و تا آنجا که توانست از این کار پرهیز کرد. در گفت‌وگوها و برخوردهایی که با حضرت داشت، همواره تلاش می‌کرد خیرخواه ایشان باشد. آنچه در نهایت سبب شد جناب حر عزم کند، تصمیم بگیرد و از آن مسیر بازگردد، همان نیت الهی و پاک او بود.

بسیار مهم است که در زندگی نیت‌های خود را پاک نگه داریم. این را همواره به یاد داشته باشید که انسان‌هایی که نیت‌های خیر دارند و بر اصلاح و خالص‌سازی نیت‌های خود کار می‌کنند، از عزم و اراده قوی‌تری نیز برخوردار خواهند بود. ان‌شاءالله خداوند به همه ما توفیق دهد که خوش‌نیت، بااراده و برخوردار از عزمی استوار باشیم و بتوانیم تصمیم‌های درست و سرنوشت‌ساز را در زندگی خود اتخاذ کنیم. ان‌شاءالله.