فلسفه سوگندهای الهی در قرآن چیست؟

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، محمدعلی انصاری، مفسر قرآن کریم و مؤلف تفسیر مشکاة، در سلسله نشست‌های تفسیر قرآن به شرح سوره نجم پرداخت و اظهار کرد: سوره نجم یا النجم از سوره‌های مکی است که پیش از هجرت پیامبر اکرم(ص) و در حدود سال‌های پنجم یا ششم بعثت نازل شده است. براساس قواعد علوم قرآنی، ملاک مکی یا مدنی بودن سوره‌ها، زمان نزول است نه مکان جغرافیایی آن؛ بنابراین سوره‌هایی که پیش از هجرت نازل شده‌اند مکی به‌شمار می‌روند و محتوای آن‌ها عمدتاً بر مباحث زیربنایی اعتقادی متمرکز است.

 

وی با پرداختن به ساختار سوره نجم افزود: آیات این سوره کوتاه، کوبنده و منسجم است و مباحث محوری آن پیرامون سه اصل بنیادی اعتقادی یعنی توحید، نبوت و معاد جریان دارد، همچنین در آن به مباحث فقهی پرداخته نشده، بلکه اشاراتی به مسائل کلی اخلاق دارد.

 

مؤلف تفسیر مشکاة با اشاره به آغاز سوره نجم با آیه «وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ» اظهار کرد: سوگند یاد کردن از سنت‌های کلام الهی است که در میان عرف و جامعه عرب نیز جایگاه ویژه‌ای داشته است. خداوند به‌دلیل مالکیت تکوینی بر کل هستی، مجاز است به هر یک از مخلوقات خود سوگند یاد کند، در حالی که انسان‌ها در شریعت با محدودیت‌هایی در سوگند مواجه هستند. 

 

وی درباره علت سوگندهای قرآنی بیان کرد: خداوند برای تاکید بر تحقق یا عدم تحقق یک امر بسیار مهم و حیاتی، به پدیده‌های شاخص آفرینش که بیشترین نیاز را به تفکر و تدبر انسان دارند سوگند یاد می‌کند، برای نمونه آیه «وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ» در آغاز سوره نجم، مقدمه‌ای است برای اثبات حقیقت وحی و پیوند حضرت محمد(ص)با عالم غیب.

 

این پژوهشگر قرآنی با تشریح واژه نجم از منظر لغوی تصریح کرد: کلمه نجم در لغت به‌معنای ظهور و طلوع بعد از پنهان بودن است؛ برای نمونه در زبان عرب به جوانه زدن دانه‌ای که در زیر خاک پنهان بوده و سپس زمین را می‌شکافد و ظاهر می‌شود، «نَجَمَ النَّبْتُ» گفته می‌شود، همچنین آشکار شدن دندان نوزاد از میان لثه را «نَجَمَ السِّنُّ» و پدیدار شدن شاخ حیوانات را «نَجَمَ القَرْنُ» می‌نامند؛ بنابراین ظهور ستارگان در پهنه تاریک آسمان شب نیز مصداق بارز این واژه است که به آن‌ها نجوم اطلاق می‌شود.

 

وی درباره واژه هَوَىٰ گفت: این واژه می‌تواند از دو ریشه باشد؛ اگر از ماده «هُوِیّ» (با ضم اول) باشد به‌معنای سقوط، فرود آمدن و فرو افتادن است (مانند حرکت نمازگزار به سمت سجده) و اگر از ماده «هَوا» (با فتح اول) باشد، به‌معنای صعود و بالا رفتن است؛ بنابراین برخی لغویان این واژه را از کلمات اضداد می‌دانند که هر دو معنای ضد را در خود جای داده است.

 

انصاری به تشریح سه احتمال تفسیری درباره مصداق نجم پرداخت و اظهار کرد: نخست نجوم زمینی (گیاهان و رستنی‌ها) است و اولین مصداق برای این احتمال، گیاهان بدون ساقه روی زمین (مانند سبزیجات و صیفی‌جات) هستند که در برابر درختان تنومند (شجر) قرار می‌گیرند؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید: «وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ یَسْجُدَانِ». احتمال دوم نیز سوگند به ستارگان آسمان هنگام افول و غروب، یا صعود و درخشش آن‌ها است.

 

مؤلف تفسیر مشکاة گفت: نجم قرآنی (نزول تدریجی وحی) نیز سومین احتمال است که در فرهنگ لغت عرب به پرداخت‌های قسطی و بخش‌بخش، تنجیم می‌گویند. از آنجا که قرآن در طول ۲۳ سال و به‌صورت تدریجی و بخش‌بخش (نجم نجم) بر حضرت محمد(ص) نازل شده، به آن نجم اطلاق شده است.

 

 

این مفسر قرآن کریم با اشاره به حدیثی از امیرالمؤمنین علی(ع) درباره علوم مورد نیاز جامعه اظهار کرد: حضرت می‌فرمایند جامعه به چهار دانش نیاز قطعی دارد؛ نخست طب برای بدن‌ها جهت حفظ سلامت که یک واجب کفایی و نظامی برای حکومت است؛ دوم فقه برای دین‌داری برای شناخت احکام خمسه (واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح)، سوم نحو جهت صیانت از آیین گفتار و ارتباطات انسانی و چهارم نجوم برای شناخت زمان‌ها است. 

 

وی با تفکیک دو قلمرو در دانش ستارگان افزود: یک نجوم زمانی و محاسباتی وجود دارد که مبنای تقویم و برنامه‌ریزی زندگی بشر بوده و مورد تأیید شریعت است؛ اما در مقابل، نجوم احکامی یا طالع‌بینی وجود دارد که مدعی دخالت کواکب در سعادت، شقاوت، خوش‌قدمی یا بدقدمی انسان‌ها بوده و از نظر اسلام حرام است. 

 

انصاری در پایان به خطبه ۷۹ نهج‌البلاغه اشاره کرد و گفت: هنگامی که امام علی(ع) عازم جنگ نهروان بودند، منجمی ایشان را از حرکت در آن ساعت به‌دلیل تقابل کواکب و احتمال شکست بر حذر داشت، اما حضرت به‌شدت او را نهی کرده و فرمودند: هر کس ادعای تو را تصدیق کند، قرآن را تکذیب کرده و خود را از یاری خداوند بی‌نیاز دانسته است. امام(ع) سپس فرمودند: «أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَتَعَلُّمَ النُّجُومِ إِلَّا مَا یُهْتَدَى بِهِ فِی بَرٍّ أَوْ بَحْرٍ...»؛ یعنی از نجوم جز در حد جهت‌یابی و راه‌شناسی بپرهیزید، چرا که طالع‌بینی به کفر و گمراهی منجر می‌شود، امام سپس با توکل بر خدا حرکت کردند و قاطعانه‌ترین پیروزی را در آن جنگ به دست آوردند.