یک هفته با فرهنگ و هنر

به گزارش ایکنا، هفته‌ای که گذشت، فرصتی بود برای تعمق در ابعاد گوناگون فرهنگ عاشورایی و تمدن اربعینی. از پژوهش‌های آکادمیک و تحلیل‌های جامعه‌شناختی گرفته تا روایت‌های شخصی و هنری، رویدادها و آثار معرفی‌شده در این هفته، همگی بر یک حقیقت مرکزی تاکید داشتند: اربعین، فراتر از یک مناسک دینی، یک پدیده زنده، پویا و چندوجهی است که ظرفیت‌های بی‌شماری برای الهام‌بخشی در حوزه‌های فرهنگ، هنر، ادبیات و علوم انسانی دارد. در این گزارش، به مرور مهم‌ترین اخبار و تحلیل‌های فرهنگی در این حوزه می‌پردازیم.

ادبیات اربعین؛ از روایت تاریخی تا هویت‌سازی تمدنی

ایکنا در هفته گذشته و در آستانه فرارسیدن ایام اربعین حسینی، با آغاز یک مجموعه گزارش، به معرفی و تحلیل مهم‌ترین آثار مکتوب حوزه «ادبیات عاشورایی و اربعین» پرداخت. هدف از این سلسله گزارش‌ها، روشن ساختن بنیان‌های علمی و پژوهشی آثار موفق این حوزه و سهم آنها در گسترش «ادبیات معاصر اربعین» برای مخاطبان بود.

در نخستین گام، کتاب «اربعین قبله‌گاه اهل یقین» مورد بررسی قرار گرفت؛ اثری که می‌کوشد اربعین را نه تنها به‌عنوان مناسکی عبادی، بلکه به‌عنوان پدیده‌ای چندلایه با ابعاد تاریخی، اعتقادی، فرهنگی و تمدنی معرفی کند. نویسنده این کتاب با بهره‌گیری از منابع تاریخی، روایی و پژوهشی، تلاش دارد مخاطب را از سطح آشنایی عمومی با اربعین فراتر برده و او را با پیشینه، فلسفه و آثار ماندگار این سنت آشنا سازد.

آنچه این اثر را از بسیاری از نوشته‌های مناسبتی متمایز می‌کند، تلاش برای ایجاد پیوند میان تاریخ و هویت است. نویسنده می‌کوشد نشان دهد که «اربعین»، حاصل یک روند تاریخی طولانی است؛ روندی که از نخستین زیارت مزار سیدالشهدا(ع) آغاز شد، با اهتمام امامان شیعه(ع) استمرار یافت، در دوران فشارهای سیاسی حکومت‌های «اُموی» و «عباسی» به نمادی از مقاومت فرهنگی تبدیل شد، در دوره‌های بعد با مجاهدت عالمان و محدثان شیعه حفظ شد و امروز در قالب «راهپیمایی عظیم اربعین» به یکی از مهم‌ترین جلوه‌های حیات اجتماعی جهان اسلام بدل شده است. از منظر روش‌شناختی نیز این اثر حائز اهمیت است، زیرا «مطالعات عاشورایی» را از مرحله تکرار نقل‌های تاریخی به حوزه تحلیل‌های میان‌رشته‌ای وارد می‌کند و نشان می‌دهد که این پدیده، درهم‌تنیدگی دین، فرهنگ، ارتباطات، حافظه جمعی و مناسبات تمدنی را بازنمایی می‌کند.

مشروح گزارش را اینجا بخوانید.

یک نقطه عطف در اربعین‌پژوهی؛ بازخوانی یک اثر جریان‌ساز

در سال‌هایی که ادبیات علمی درباره «اربعین» در آغاز راه بود، انتشار کتاب «مدنیت، عقلانیت، معنویت در بستر اربعین» به کوشش مسعود معینی‌پور، نقطه عطفی در مطالعات این حوزه به شمار آمد. این اثر که با مشارکت جمعی از استادان دانشگاه و پژوهشگران علوم انسانی تدوین شده، از نخستین تلاش‌های منسجم برای تحلیل اربعین با رویکرد تمدنی، جامعه‌شناختی و میان‌رشته‌ای است. کتاب که توسط انتشارات «سوره مهر» منتشر شد، در سی‌وپنجمین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران نامزد شد و رونمایی آن در نخستین همایش ملی اربعین، خود نشانه‌ای از آغاز شکل‌گیری جریان علمی «اربعین‌پژوهی» بود.

مسعود معینی‌پور، پژوهشگر حوزه علوم سیاسی و مطالعات تمدنی، در این اثر کوشیده است تا اربعین را نه فقط یک آیین مذهبی که به منزله «پدیده اجتماعی زنده» تحلیل کند؛ پدیده‌ای که در آن، مفاهیمی همچون «سرمایه اجتماعی»، «عقلانیت جمعی»، «هویت امت اسلامی»، «ارتباطات میان‌فرهنگی» و «الگوهای مشارکت مردمی»، در مقیاسی کم‌نظیر قابل مشاهده است. معینی‌پور انگیزه تالیف این اثر را خلأ «مناسک‌پژوهی» در فضای علمی ایران می‌داند و معتقد است آیین‌هایی مانند «اربعین»، ظرفیت آن را دارند که خود به منشأ تولید نظریه در علوم انسانی بومی تبدیل شوند.

مشروح گزارش را اینجا بخوانید.

روایتی از جزئیات کوچک انسانی در یک حماسه بزرگ

در میان گونه‌های مختلف سفرنامه‌نویسی، «سفر اربعین» جایگاهی ویژه یافته است. کتاب «سر بر خاک دهکده» نوشته فائضه غفارحدادی از جمله آثاری است که این مسیر را از زاویه‌ای متفاوت و انسانی روایت می‌کند. نویسنده در این اثر، تجربه سفر اربعین سال ۱۳۹۷ خود را ثبت کرده است؛ سفری که در ظاهر، روایت حرکت یک مادر و نویسنده از ایران به سوی کربلاست، اما در لایه‌های عمیق‌تر، داستان مواجهه انسانی با یک جاذبه معنوی است.

غفارحدادی تلاش نمی‌کند تصویری دور از دسترس و غیرواقعی از خود ارائه دهد. او پیش از آنکه یک زائر در مسیر اربعین باشد، یک زن، یک مادر و یک نویسنده است؛ انسانی با دغدغه‌های روزمره، نگرانی‌های خانوادگی و حتی شوخی‌های معمول زندگی. همین ویژگی سبب شده است که «سر بر خاک دهکده» از بسیاری از روایت‌های مشابه فاصله بگیرد و تجربه‌ای بزرگ و معنوی را از دریچه یک زندگی واقعی و ملموس برای مخاطب بازگو کند.

ادامه این مطلب را از اینجا بخوانید.

«جاذبه حسینی»؛ بازخوانی منظومه فکری رهبری درباره عاشورا و اربعین

در میان متفکران معاصر، رهبر شهید، فرزانه و حکیم کشورمان، حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای(ره)، «نهضت عاشورا» را منظومه‌ای کامل از ایمان، معرفت، عدالت، عزت، مسئولیت و «جهاد تبیین» معرفی کرده‌اند. در نگاه ایشان، «عاشورا» حادثه‌ای محدود به سال ۶۱ هجری نیست، بلکه مدرسه‌ای است که در هر عصر، انسان را به بازاندیشی در نسبت خود با حقیقت و ظلم فرا می‌خواند.

کتاب «جاذبه حسینی؛ گزیده بیانات حضرت آیت‌الله خامنه‌ای درباره حضرت زینب کبری(س) و اربعین حسینی» که از سوی انتشارات انقلاب اسلامی منتشر شده، از همین منظر اثری قابل اعتناست. این کتاب با انتخابی هدفمند، دو حلقه اساسی در زنجیره ماندگاری نهضت حسینی، یعنی نقش حضرت زینب(س) در «جهاد تبیین» و پدیده «اربعین» به عنوان استمرار این حرکت را در کنار یکدیگر قرار داده و منظومه فکری ایشان را به شکلی منسجم در اختیار مخاطبان می‌گذارد.

ادامه این گزارش را از اینجا بخوانید.

پیوند اربعین با اخلاق زیست محیطی

یکی از آثار متفاوت معرفی‌شده در هفته گذشته، کتاب «اربعین و اخلاق زیست محیطی؛ الگوی تمدنی خدمت بر پایه آیات و روایات» به قلم حجت‌الاسلام سلمان بهجتی اردکانی بود. این اثر با محوریت بررسی نگاه محیط زیستی اسلام، به اجرای دستورات متعالی مربوط به حفاظت از محیط زیست در پیاده‌روی اربعین حسینی می‌پردازد.

کتاب در بخش‌های مختلف خود، ابتدا به جایگاه زیارت اربعین و سابقه آن پرداخته و سپس پیوندی مفهومی میان «زیارت» و «حیات طیبه (زیست پاک)» برقرار می‌کند. نویسنده معتقد است که پیاده‌روی اربعین، مانور بزرگ حیات طیبه است و پیوندی ناگسستنی میان عزاداری حسینی و توجه به محیط زیست وجود دارد که می‌تواند به الگویی تمدنی برای سایر جوامع تبدیل شود.

ادامه این گزارش را از اینجا بخوانید.

چرا عاشورا یک پدیده ماندگار هنری است؟

هنر همواره یکی از مهم‌ترین بسترهای بازآفرینی واقعه عاشورا بوده است. اما چه عناصری در این واقعه وجود دارد که آن را از یک گزارش تاریخی صرف به پدیده‌ای الهام‌بخش برای هنرمندان تبدیل کرده است؟ مرشد ابوالفضل ورمزیار، نقال و کارگردان تئاتر، در گفت‌وگو با ایکنا به این پرسش پاسخ داد.

وی با تاکید بر اینکه عاشورا از همان ابتدا دارای پشتوانه‌ای روایی و انسانی بود، اظهار کرد: راویان اولیه عاشورا، کسانی بودند که خود در متن حادثه حضور داشتند. حضرت زینب(س)، امام سجاد(ع) و دیگر بازماندگان، حاملان پیام و معنای این واقعه بودند. همین مسئله سبب شد عاشورا تنها در محدوده تاریخ باقی نماند و به حوزه‌های مختلف فرهنگ و هنر راه پیدا کند. به گفته ورمزیار، هنرمند در مواجهه با عاشورا، صرفاً با اطلاعات تاریخی روبه‌رو نیست، بلکه با مجموعه‌ای از موقعیت‌های انسانی، انتخاب‌های اخلاقی و لحظات تراژیک مواجه است که هرکدام قابلیت تبدیل به اثر هنری را دارند.

جزئیات بیشتر این گفت‌وگو را در ایکنا بخوانید.

اربعین؛ بزرگترین نمایش آیینی بی‌کارگردان در جهان

محمد نجاری، رئیس انجمن نمایش آیینی بسیج هنرمندان، در یادداشتی تحلیلی برای ایکنا، پیاده‌روی اربعین را از منظر نظریه‌های اجرا و نمایش بررسی کرد. وی با بیان اینکه این رویداد یک «نمایش آیینی» زنده، پویا و بی‌کارگردان است، نوشت: در این رویداد، مرز میان بازیگر و تماشاگر فرو می‌ریزد، زمان خطی شکسته می‌شود و اسطوره در کالبد میلیون‌ها تن، تنفس می‌کند.

نجاری با تکیه بر نظریات «ریچارد شکنر»، این راهپیمایی را «رفتار اجراشده» در مقیاسی کیهانی توصیف می‌کند که در آن، واقعه تراژیک کربلا هر سال بازاجرا و بازآفرینی می‌شود. وی در ادامه یادداشت خود، نتایج روانشناختی این نمایش آیینی را با دو مفهوم کلیدی «تزکیه یا پالایش» ارسطویی و «تصعید یا والایش» فرویدی واکاوی کرده است.

ادامه یادداشت را اینجا بخوانید.

اربعین به مثابه یک جریان تمدن‌ساز

حجت‌الله سیفی، کارگردان سینما، در گفت‌وگو با ایکنا، اربعین را فراتر از یک آیین عبادی و یک «جریان تمدنی» ریشه‌دار توصیف کرد. وی اظهار داشت: اربعین نقطه پایان عاشورا نیست، بلکه استمرار همان جریان حق‌طلبی است که از کربلا آغاز شد و در فرهنگ شیعه تا امروز ادامه یافته است.

سیفی با اشاره به جلوه‌های اجتماعی راهپیمایی اربعین گفت: در این مسیر، انسان‌ها فارغ از ملیت، زبان و قومیت، یک جامعه بزرگ انسانی بر پایه همدلی و ایثار شکل می‌دهند. مردم عراق خانه و زندگی خود را با عشق در راه خدمت به زائران هزینه می‌کنند. این رفتار، جلوه‌ای از فرهنگی است که انسان را به گذشت و مشارکت اجتماعی دعوت می‌کند و نمونه‌ای از جامعه آرمانی مبتنی بر عدالت و تعاون را به نمایش می‌گذارد.

جزئیات بیشتر این گفت‌وگو را در ایکنا بخوانید.

ثبت «میراث پنجاه ساله»؛ روایتی از یک آیین کهن تعزیه

عقیل جماعتی، فیلمساز مستند، در گفت‌وگو با ایکنا از مراحل پایانی ساخت مستند «میراث پنجاه ساله» خبر داد. این اثر با هدف ثبت و مستندسازی تعزیه «کارناوال اسرای کربلا» شکل گرفته است؛ آیینی که بیش از نیم قرن در یکی از محله‌های قدیمی دشتستان برگزار شده و بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مردم این منطقه به شمار می‌رود. جماعتی که خود متولد همان محله است، انگیزه ساخت این فیلم را جلوگیری از فراموشی این میراث فرهنگی عنوان کرد و گفت: تلاش کردم علاوه بر ثبت تصاویر، روایت‌های شفاهی، خاطرات و تجربه‌های نسل‌های مختلف را نیز گردآوری کنم تا مخاطب با پیشینه و ریشه‌های این سنت ارزشمند نیز آشنا شود.

ادامه گفت‌وگو را از اینجا بخوانید.

«مادرم ایران»؛ روایتی از ایثار در دل بحران

در کنار رویدادهای مرتبط با فرهنگ عاشورایی، مستند «مادرم ایران» به کارگردانی فرج صالحی، روایتی از ایثار و انسانیت در شرایط بحرانی را به تصویر می‌کشد. این مستند که حاصل ۴۰ روز حضور در پهنه غرب هلال احمر تهران در روزهای جنگ است، بر نقش خانم تقی‌نژاد، تنها مسئول زن یک پهنه امدادی در کشور، تمرکز دارد.

صالحی در گفت‌وگو با ایکنا بیان کرد: برای ما مهم بود که فقط عملیات‌ها را ثبت نکنیم، بلکه به سراغ انسان‌های پشت صحنه برویم. خانم تقی‌نژاد با وجود تجربه تلخ از دست دادن همسر و دخترش، در تمام روزهای بحران کنار نیروها ماند و برایشان نقش یک مادر را ایفا کرد. این همان وجه انسانی بود که تلاش کردیم در مستند ثبت کنیم؛ اینکه در دل یک بحران بزرگ، آدم‌هایی هستند که خودشان درد دارند اما باز هم برای دیگران می‌ایستند.

ادامه این مصاحبه را از اینجا مطالعه کنید.

فراخوان نوزدهمین دوره جایزه ادبی «جلال آل احمد» منتشر شد

در خبری دیگر، فراخوان نوزدهمین دوره جایزه ادبی «جلال آل احمد» منتشر شد و نویسندگان، پژوهشگران و ناشران می‌توانند آثار خود را در چهار گروه داستان بلند و رمان، مجموعه داستان کوتاه، پژوهش و نقد ادبی و مستندنگاری به دبیرخانه این رویداد ارسال کنند.

براساس این فراخوان، کتاب‌های ارسالی باید برای نخستین بار در سال ۱۴۰۴ و با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به چاپ رسیده باشند. مهلت ارسال آثار تا ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ تعیین شده است و علاقه‌مندان می‌توانند چهار نسخه از آثار خود را به همراه کاربرگ تکمیل‌شده به دبیرخانه جایزه به نشانی تهران، خیابان انقلاب اسلامی، خیابان برادران مظفر جنوبی، کوچه خواجه‌نصیر، پلاک ۲، ساختمان سرای اهل قلم، طبقه ۴، کدپستی ۱۳۱۵۷۷۳۴۱۱ ارسال کنند.