آیتالله محمدمهدی شبزندهدار مطرح کرد
روش دستیابی به فقه صحیح؛ از محورهای منظومه فقهی رهبر شهید
عضو فقهای شورای نگهبان گفت: روش دستیابی به فقه صحیح از جمله محورهای منظومه فقهی رهبر شهید است، اینکه حوزههای علمیه با چه روشی حرکت کنند تا بتوانند رسالت خود را در استنباط احکام و پاسخگویی به نیازهای جامعه و نظام اسلامی انجام دهند.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، آیتالله محمدمهدی شبزندهدار، عضو فقهای شورای نگهبان، امروز، ۲۹ مردادماه، در برنامه «جایگاه و کارکرد علوم اسلامی در منظومه فکری رهبر شهید» که در تالار قدس حرم مطهر رضوی برگزار شد، اظهار کرد: در روایتی از امام صادق(ع) که در کتب متعدد نقل شده و ابنخلدون نیز آن را از امام موسی بن جعفر(ع) نقل کرده است، ارکان علوم بشری در چهار علم خلاصه شده است؛ یعنی اگر این چهار علم وجود نداشته باشد سایر علوم نمیتوانند سعادت بشر را تضمین کنند و اگر این چهار علم وجود داشته باشد، حتی با وجود کاستیهایی در سایر علوم، بشر راه درست را پیدا خواهد کرد.
وی ادامه داد: این چهار علم عبارتاند از شناخت پروردگار، شناخت آنچه خداوند در وجود انسان قرار داده و استعدادهایی که به او عطا کرده است، شناخت آنچه خداوند از انسان خواسته و شناخت عواملی که موجب انحراف انسان و دور شدن او از خواست الهی میشود. در واقع، فقه ناظر به شناخت خواستههای خداوند در همه ساحتهای زندگی فردی، اجتماعی، سیاسی، مالی و سایر عرصههاست.
عضو فقهای شورای نگهبان با بیان اینکه رهبر شهید در ابواب مختلف علمی متخصص بودند، افزود: ایشان در دو حوزه خراسان و قم تحصیل کردند، محضر اساتید برجسته را درک کردند و در کنار تحصیل، همواره با کتاب، سنت و منابع فهم شریعت ارتباط داشتند. تدریس، تحقیق و حضور مجدانه، شجاعانه و مخلصانه در میدان عمل، مجموعهای از فضائل را در وجود ایشان شکل داده بود.
شبزندهدار بیان کرد: در مقطعی طلبهای از ایشان درخواست کرده بود با توجه به پیشینه و تجربه عظیمشان، مباحث خود را تدوین کنند تا چراغ راه حوزههای علمیه و جامعه باشد که ایشان ضمن پذیرش این موضوع فرمودند چنین شرایط و تجربیاتی در وجودشان هست، اما فرصت انجام این کار را ندارند و این مسئولیت را بر عهده دیگران گذاشتند تا در این مسیر گام بردارند.
وی افزود: ایشان ایمان قلبی و راسخی داشتند که حکومت صالحی که بتواند دنیا و آخرت انسانها را تأمین کند، جز بر اساس فقه پیامبر اکرم(ص) و ائمه(ع) شکل نمیگیرد. این فهم از دوران نوجوانی و جوانی در وجود ایشان شکل گرفته بود و از همان زمان، مجاهدانه و با اخلاص وارد میدان مبارزه برای پیاده کردن فقه جامع، عمیق و وحیانی شدند. ایشان بارها زندانی و تبعید شدند و در نهایت، پاداش این مجاهدتها را با شهادت دریافت کردند.
دبیر شورای عالی حوزههای علمیه با اشاره به پنج محور در منظومه فقهی رهبر شهید گفت: محور نخست، شمولیت فقه اسلام برای همه ساحتهای مورد نیاز بشر بود. حضرت امام خمینی(ره) نیز در بحث ولایت فقیه، جامعیت احکام اسلامی را یکی از ادله وجود حکومت در اسلام میدانستند، زیرا تشریع قوانین بدون وجود سازوکار و حکومتی برای اجرای آنها، کامل و معقول نیست و بر همین اساس، اسلام برای حکومت نیز برنامه دارد و اداره چنین حکومتی بر عهده فقیه واجد شرایط خواهد بود.
وی درباره محور دوم گفت: اهتمام شدید به احکام الهی، بهویژه احکام اولیه از دیگر ویژگیهای ایشان بود. رهبر شهید معتقد بودند احکام اولیه اسلام باید بدون کموکاست در جامعه اجرا شود و وظیفه حکومت نیز اجرای همین احکام است. ایشان در دیدار با اعضای شورای نگهبان تأکید کرده بودند که شورا باید نسبت به احکام شرعی و فقهی تعصب داشته باشد.
شبزندهدار افزود: ایشان درباره تشخیص مصلحت نیز تأکید داشتند که در صورت مخالفت شورای نگهبان با یک مصوبه و اصرار مجلس بر آن، نباید صرفاً به نصف به علاوه یک رأی اکتفا شود، بلکه باید آنقدر بررسی و تأمل شود تا به اتفاق یا نظری بسیار نزدیک به اتفاق برسند، همچنین حکمی که به دلیل عنوان ثانویه، مصلحت یا تزاحم برای اجرا انتخاب میشود، باید مدت مشخصی داشته باشد تا تصور نشود حکمی ابدی و همیشگی است.
وی بیان کرد: ایشان در دوره ریاست مرحوم آیتالله مؤمن بر مجمع فقهی شورای نگهبان نیز دستور دادند احکام و قوانین مربوط به زمان طاغوت پالایش و موارد خلاف شرع حذف و ابطال شود. پس از این دستور، جلسات مجمع فقهی از یک جلسه در هفته به دو جلسه افزایش یافت که یک جلسه به امور جاری و جلسه دیگر به بررسی احکام زمان طاغوت اختصاص پیدا کرد.
دبیر شورای عالی حوزههای علمیه، شناخت دقیق موضوعات را محور سوم دانست و گفت: بسیاری از موضوعات جدید، بهویژه پس از تشکیل نظام اسلامی، در زمان فقهای گذشته موضوعیت نداشته یا مورد ابتلا نبوده است. برخی موضوعات نیز ماهیتی اجتماعی یا سیاسی دارند و پیش از استنباط حکم فقهی، باید به درستی شناخته و تبیین شوند و بر همین اساس، رهبر شهید مدرسه عالی فقه را در قم تشکیل دادند تا موضوعات مختلف با بررسیهای عمیق علمی مورد مطالعه قرار گیرد.
وی ادامه داد: محور چهارم، منابع فقه بود و ایشان همانند بنیانگذار جمهوری اسلامی، حضرت امام خمینی(ره) بر فقه جواهری تأکید داشتند، محور پنجم نیز روش دستیابی به فقه صحیح بود؛ اینکه حوزههای علمیه با چه روشی حرکت کنند تا بتوانند رسالت خود را در استنباط احکام و پاسخگویی به نیازهای جامعه و نظام اسلامی انجام دهند.
رهبر شهید در مسائل علمی گرفتار تعصب و تصلب نبودند
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین احمد مروی، تولیت آستان قدس رضوی، اظهار کرد: رهبر شهید شخصیتی استثنایی بود که ویژگیهای علمی، اخلاقی و فردی او تنها به جایگاهش به عنوان ولیفقیه و رهبر نظام اسلامی محدود نمیشد، بلکه حتی در جایگاه یک عالم دینی نیز مجموعهای از ویژگیهای کمنظیر داشتند که میتواند برای نسل جوان الگو باشد. بخشی از این ویژگیها مانند استعداد فوقالعاده، هوش سرشار و حافظه بسیار قوی، ذاتی بود، اما آنچه شخصیت علمی و عملی ایشان را برجسته میکرد، ویژگیهای اکتسابی و تلاش مستمر برای رشد و تعالی بود.
وی مطالعه مستمر را یکی از برجستهترین ویژگیهای رهبر شهید عنوان کرد و گفت: ایشان هیچ فرصتی را برای مطالعه از دست نمیدادند؛ چه در سفر و چه در منزل. حتی کنار تخت خوابشان چراغ مطالعه قرار داشت و خودشان میفرمودند با کتاب به خواب میروند، یعنی مطالعه تا خستگی چشم و فرارسیدن خواب ادامه داشت. ایشان آثار را فارغ از نام و جایگاه نویسنده مطالعه میکردند. برای نمونه، مقالهای علمی از طلبهای گمنام در یکی از مجلات قم منتشر شده بود که ایشان آن را مطالعه کردند و پس از شناسایی نویسنده، پیام تشکر خود را به او رساندند. این موضوع نشان میدهد محتوای علمی و مفید، فارغ از نام و عنوان نویسنده، برای ایشان اهمیت داشت.
تولیت آستان قدس رضوی، ارتباط گسترده با جریانهای علمی و فرهنگی را از دیگر ویژگیهای رهبر شهید دانست و گفت: ایشان از دوران جوانی در درس مرحوم شیخ مجتبی قزوینی و سپس در درس مرحوم آیتالله العظمی میلانی حضور داشتند و در کنار آن با انجمنهای ادبی، شعرا و اهل قلم نیز ارتباط داشتند که این ارتباطها نشان میداد ایشان خود را به یک جریان یا طیف خاص محدود نکرده بودند.
مروی، شجاعت علمی و جسارت در عرصه اندیشه را از دیگر ویژگیهای ایشان برشمرد و گفت: ترجمه کتاب سید قطب، نویسنده مصری اهل سنت، در مشهد آن دوران اقدامی شجاعانه بود. با وجود احتمال مخالفت برخی جریانها، ایشان با نگاهی علمی و بلندمدت تشخیص داده بودند که این اثر میتواند مفید باشد که این شجاعت در مبارزه با استکبار و جریان انقلاب نیز نمود داشت و ایشان اهل محافظهکاریهایی که مانع از انجام اقدام درست شود، نبودند.
وی تصریح کرد: افق دید بلند و جامعهنگری نیز از ویژگیهای برجسته رهبر شهید بود. دغدغه ایشان از مسائل محدود محلی فراتر میرفت و معرفی ظرفیت اسلام به جهان و نشان دادن توانمندی این مکتب در برابر جریانهای الحادی و استکباری را دنبال میکردند. این نگاه از دوران جوانی در ایشان شکل گرفته بود و بعدها در دوران رهبری نمود گستردهتری پیدا کرد. ایشان در مسائل علمی گرفتار تعصب و تصلب نبودند. در موضوع تدریس فلسفه در حوزههای علمیه، با وجود دیدگاههای انتقادی برخی بزرگان، نگاهی عمیق و جامعهنگر داشتند و حتی حدود ۲۰ سال قبل، اعضای شورای عالی حوزه علمیه قم را دعوت و درباره نگرانی خود از کمرنگ شدن فلسفه در حوزهها با آنان گفتوگو کردند.
تولیت آستان قدس رضوی افزود: در نمونهای دیگر، هنگامیکه یکی از بزرگان دیدگاهی درباره توسعه و تنوع آموزش فلسفه در حوزههای علمیه مطرح کرد، رهبر شهید از شنیدن آن استقبال و پیشنهاد کردند موضوع در شورای عالی حوزه مطرح و پیگیری شود. که این رفتار نشاندهنده نگاه باز و پویای ایشان در مسائل علمی بود.
حدیث؛ یکی از ارکان اصلی منظومه معرفتی رهبر شهید
در ادامه حجتالاسلام والمسلمین سیدمحمدکاظم طباطبایی، رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث، اظهار کرد: اهتمام به حدیث، پس از تمسک به قرآن کریم، برترین وظیفهای است که عالم دین به آن مکلف است. در منظومه فکری رهبر شهید، حدیث، مادر بسیاری از علوم اسلامی یا تمام آنها معرفی شده و این موضوع جایگاه ممتاز حدیث را در منابع معرفتی دین نشان میدهد. این اهتمام به دوران رهبری محدود نمیشد و در جلسات ایشان پیش از سالهای ۱۳۵۰ در مشهد و همچنین دوران ریاستجمهوری نیز مشهود بود. حتی در دوره رهبری، با وجود اشتغالات فراوان، در طول این دوره هزار و ۶۴۵ جلسه درس خارج فقه برگزار شد که آغاز هر جلسه با حدیث و شرح حدیث همراه بود. در سخنرانیهای سیاسی و اجتماعی و جلسات خصوصی نیز گاهی تبیین حدیث و فقهالحدیث محور بحث قرار میگرفت.
وی ادامه داد: ایشان درباره حدیث تأکید داشتند که باید «سره از ناسره، راست از دروغ و مسلم از مشکوک» جدا شود، یعنی اعتبارسنجی حدیث مورد توجه قرار گیرد، همچنین باید در فهم مفاهیم و مضامین احادیث تأمل کرد، نسبت آنها را با قرآن بهصورت محققانه سنجید و آنچه برای عموم مردم مفید است، نشر و همگانی کرد. رهبر شهید تأکید داشتند علومی همچون تفسیر، حدیث، فلسفه، کلام و رجال باید در متن اصلی برنامههای حوزه قرار گیرند و برای آنها مدارس تخصصی تشکیل شود که این مطالبه از سالهای ابتدایی رهبری تا سالهای پایانی استمرار داشت.
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث با اشاره به کاستیهای موجود در حوزه حدیث گفت: گاهی غیرحوزویان در برخی عرصههای حدیثپژوهی از حوزویان پیشی گرفتهاند. پژوهشهای خوبی در منابع حدیثی، فقهالحدیث، مشکلالحدیث و ارتباط قرآن و حدیث انجام شده، اما جایگاه اصلی این پژوهشها حوزههای علمیه، بهویژه حوزه علمیه خراسان با پیشینه ارزشمند در حدیثپژوهی است.
طباطبایی اعتبارسنجی حدیث را یکی از مسائل مهم دانست و افزود: گاهی هر متنی که به ائمه اطهار(ع) نسبت داده شود، بدون بررسی علمی به عنوان حدیث پذیرفته میشود که این مسئله باید در حوزههای علمیه حل شود تا ضعفهای موجود در این عرصه دستاویز جریانهای افراطی و تفریطی قرار نگیرد.
وی توجه به فقهالحدیث و تدوین اصول فهم حدیث را ضرورت دیگر دانست و گفت: همانگونه که دانش فقه از اصول فقه برخوردار است، دانش حدیث نیز به اصول متناسب با خود نیاز دارد، بنابراین باید دانش اصول فقهالحدیث تقویت شود تا فهم عمیق و دقیق احادیث بر اساس روششناسی متناسب صورت گیرد.
رئیس پژوهشکده علوم و معارف حدیث، پیوند حدیث با دانشهای نو و نیازهای انسان معاصر را از دیگر مطالبات رهبر شهید عنوان کرد و افزود: دانشهای سنتی حوزوی و دانشهای نوین باید با یکدیگر گفتوگو کنند و حدیث بتواند در برابر پرسشهای انسان امروز پاسخ داشته باشد، همچنین باید از حدیثپژوهی گسسته و پراکنده به سوی حدیثپژوهی نظاممند و پیوسته حرکت کرد؛ پژوهشی که با آیات قرآن، دانشهای عقلی، نیازهای اجتماعی انسان معاصر و نیازهای نظام اسلامی ارتباط داشته باشد.
طباطبایی گفت: به نظر میرسد رویکرد آموزشی کنونی حوزههای علمیه هنوز بهطور کامل با منظومه فکری رهبر شهید در حوزه حدیث متناسب نیست، بنابراین، مدیران حوزههای علمیه و نهادهای کلان فرهنگی از جمله شورای عالی انقلاب فرهنگی باید برای ایجاد روششناسی شایسته در حدیثپژوهی برنامهریزی کنند؛ روششناسیای که پاسخگوی نیازهای انسان معاصر، نظام اسلامی و جهان خارج از ایران باشد.
انتهای پیام
