دینداری نسل جدید؛ از الگوهای سنتی تا تجربه‌های فردی و جمعی نو
سیدمحسن میرسندسی با اشاره به تغییر الگوهای دینداری در میان نسل جدید، گفت: فاصله گرفتن بخشی از جوانان از مناسک و الگوهای رسمی و سنتی دینداری لزوماً به معنای بی‌دینی نیست، بلکه می‌تواند از بازتعریف هویت دینی، فردی‌شدن تجربه معنوی و تغییر شیوه ارتباط با دین حکایت داشته باشد.
سیدمحسن میرسندسی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، اظهار کرد: در جامعه امروز ایران، بخشی از نسل جدید ممکن است از الگوی دینداری رسمی یا دینداری والدین خود فاصله گرفته باشد، اما این فاصله اصلاً به معنای حذف دین نیست. ممکن است افراد برخی مناسک را کنار بگذارند یا در برخی باورها بازاندیشی کنند، اما همچنان به خدا، معنویت، اخلاق یا بخشی از هویت دینی خود تعلق داشته باشند. بنابراین، با نوعی تغییر و جابه‌جایی در الگوی دینداری مواجهیم، نه الزاماً حرکتی مستقیم از دینداری به بی‌دینی.
رابطه نسل جدید با دین دیگر شبیه تجربه نسل‌های قبلی نیست. تغییر سبک زندگی، گسترش انتخاب‌های فردی، تنوع منابع فرهنگی و دگرگونی شیوه‌های ارتباط، تجربه دینی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، فاصله گرفتن بخشی از نسل جوانان از برخی قالب‌های سنتی را نمی‌توان به‌سادگی معادل دین‌گریزی دانست. ممکن است آنچه تغییر کرده، بیش از آنکه اصل باور باشد، شکل ارتباط با دین، نوع تعلق و معنایی باشد که فرد از دینداری دریافت می‌کند.
در همین خصوص، خبرنگار ایکنا از خراسان رضوی، گفت‌گویی با سیدمحسن میرسندسی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، به بررسی تغییر صورت‌های دینداری و فردی‌شدن تجربه دینی، تحولات هویت و امکان شکل‌گیری صورت‌های تازه‌ای از دینداری جمعی پرداخته است که در ادامه می‌خوانیم.
ایکنا ـ آیا تغییر رابطه نسل جدید با دین را باید به معنای کاهش دینداری دانست یا تغییر صورت‌های دینداری؟
پاسخ این سؤال را نمی‌توان با یک بله یا خیر درباره افزایش یا کاهش دینداری داد. ابتدا باید ببینیم درباره چه نوع دینداری صحبت می‌کنیم. اگر دینداری را فقط در قالب الگوهای رسمی، مناسکی و سنتی بسنجیم، احتمالاً با نشانه‌هایی از کاهش همراهی نسل جدید با برخی از این الگوها روبه‌رو می‌شویم. اما اگر دینداری را مجموعه‌ای از باورها، تجربه‌ها، ارزش‌ها و شیوه‌های ارتباط فرد با امر دینی بدانیم، تصویر پیچیده‌تر می‌شود.
در جامعه امروز ایران، بخشی از نسل جدید ممکن است از الگوی دینداری رسمی یا دینداری والدین خود فاصله گرفته باشد، اما این فاصله اصلاً به معنای حذف دین نیست. ممکن است افراد برخی مناسک را کنار بگذارند یا در برخی باورها بازاندیشی کنند، اما همچنان به خدا، معنویت، اخلاق یا بخشی از هویت دینی خود تعلق داشته باشند. بنابراین، با نوعی تغییر و جابه‌جایی در الگوی دینداری مواجهیم، نه الزاماً حرکتی مستقیم از دینداری به بی‌دینی.
نکته مهم‌تر، ظهور نوعی دینداری فردی و خودبنیاد است که در آن، فرد کمتر خود را تابع یک الگوی واحد و مرجعیت سنتی می‌بیند و در انتخاب و تفسیر عناصر دینی نقش بیشتری پیدا می‌کند. این تحول را نه باید فوراً نشانه زوال دین دانست و نه نشانه سلامت آن. مسئله جامعه‌شناختی مهم این است که صورت رابطه فرد با دین در حال تغییر است و هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت این تغییر در نهایت به کدام سمت خواهد رفت.
ایکنا ـ از نظر شما چرا برای بخشی از نسل جدید، دین از یک امر هویتی و جمعی به تجربه‌ای شخصی‌تر تبدیل شده است؟
این تغییر را باید در تحولات گسترده و پیچیده زندگی اجتماعی جست‌وجو کرد. نسل جدید در شرایطی رشد کرده است که دسترسی به اطلاعات، تنوع سبک‌های زندگی و امکان انتخاب‌های فردی بسیار بیشتر از گذشته است. در چنین شرایطی، یک جوان یا نوجوان کمتر الگوی از پیش تعیین‌شده را بدون پرسش می‌پذیرد و بیشتر می‌خواهد نسبت خود را با باورها و ارزش‌ها شخصاً تعیین کند.
در گذشته، خانواده، مدرسه، محله و نهادهای مذهبی نقش پررنگی در انتقال یک الگوی نسبتاً مشترک از دینداری داشتند. امروز این فرایند متکثر شده است. فرد با روایت‌های مختلف دینی، فرهنگی و حتی غیردینی روبه‌روست و می‌تواند میان آن‌ها انتخاب کند، مقایسه کند و حتی ترکیبی شخصی از باورها و ارزش‌ها بسازد.
بنابراین، دین برای بخشی از جوانان از یک هویت به‌ارث‌رسیده به موضوعی برای انتخاب، تفسیر و تجربه شخصی تبدیل شده است و فردی‌شدن الزاماً به معنای بی‌دینی نیست. ممکن است فرد از برخی مناسک جمعی فاصله بگیرد، اما معنویت، اخلاق، ارتباط با خدا یا برخی عناصر هویت دینی را برای خود حفظ کند. مسئله اصلی این است که رابطه فرد با دین دیگر از مسیر یک الگوی واحد و جمعی عبور نمی‌کند. این تحول، هم امکان‌های تازه‌ای برای دینداری ایجاد می‌کند و هم برای نهادهای دینی پرسش‌های جدی درباره تنوع تجربه‌های دینی پیش می‌آورد.
ایکنا ـ اگر بخواهیم کمی دقیق‌تر به این تغییر نگاه کنیم، شبکه‌های اجتماعی و فضای دیجیتال چه تغییری در مرجعیت دینی و شیوه شکل‌گیری برداشت‌های دینی نسل جدید ایجاد کرده‌اند؟ آیا هنوز هم نهادها و مراجع سنتی تعیین‌کننده اصلی هستند یا با نوعی تکثر در منابع و مراجع دینی روبه‌رو شده‌ایم؟
یکی از مهم‌ترین تغییراتی که فضای دیجیتال ایجاد کرده، تغییر در شیوه شکل‌گیری مرجعیت دینی است. در گذشته، فرد معمولاً از مسیرهای نسبتاً مشخصی با دین ارتباط پیدا می‌کرد. خانواده، روحانی، مسجد، مدرسه و رسانه‌های رسمی، منابع اصلی دریافت و تفسیر آموزه‌های دینی بودند. امروز این مسیر بسیار متنوع شده است.
یک جوان ممکن است هم‌زمان سخنان یک روحانی، یک استاد دانشگاه، یک فعال اجتماعی، یک چهره رسانه‌ای یا حتی تجربه‌های دینی افراد عادی را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کند. در چنین فضایی، مرجعیت دینی تا حدی از حالت متمرکز خارج شده و به سمت نوعی مرجعیت شبکه‌ای و متکثر حرکت کرده است.
البته این به معنای از بین رفتن مرجعیت سنتی نیست. هنوز هم برای بسیاری از افراد، مراجع و نهادهای دینی جایگاه مهمی دارند. مسئله این است که انحصار آن‌ها در تولید و انتقال معنای دینی کاهش یافته است. نکته مهم‌تر این است که مخاطب امروز فقط دریافت‌کننده پیام نیست. او پیام‌های مختلف را می‌بیند، مقایسه می‌کند، درباره آن‌ها اظهارنظر می‌کند و گاهی روایت دینی مورد قبول خودش را از میان منابع مختلف انتخاب می‌کند. به همین دلیل، شکل‌گیری باور دینی بیش از گذشته به یک فرایند تعاملی تبدیل شده است.
البته این وضعیت یک روی دیگر هم دارد. تکثر منابع می‌تواند به تنوع و پویایی تجربه دینی کمک کند، اما هم‌زمان احتمال برداشت‌های سطحی، گزینشی و متناقض را هم افزایش می‌دهد. بنابراین، مسئله فقط این نیست که مرجعیت قبلی از بین رفته است یا نه، بلکه این است که سازوکار تولید و اعتباربخشی به معنای دینی تغییر کرده و نسل جدید در این فرایند نقش فعال‌تری پیدا کرده است.
ایکنا ـ به نظر شما سبک زندگی جدید نسل جوان تا چه اندازه با ارزش‌های دینی قابل جمع است؟
نباید میان سبک زندگی جدید و ارزش‌های دینی یک تعارض قطعی و همیشگی فرض کنیم. سبک زندگی نسل جدید در بسیاری از موارد تغییر کرده است، اما هر تغییری الزاماً به معنای کنار گذاشتن ارزش‌های دینی نیست. مسئله این است که برخی ارزش‌ها و الگوهای رفتاری امروز در قالب‌هایی متفاوت از گذشته تجربه می‌شوند.
برای مثال، نسل جدید استقلال فردی، انتخاب آزادانه، تجربه‌های متنوع، ارتباطات گسترده و امکان تصمیم‌گیری درباره شیوه زندگی خود را بیشتر اهمیت می‌دهد. اگر دین فقط با مجموعه‌ای از بایدها و نبایدهای ثابت و بدون ارتباط با تجربه واقعی زندگی عرضه شود، طبیعی است که در برخی حوزه‌ها فاصله ایجاد شود. اما اگر میان ارزش‌های دینی و مسائل واقعی زندگی امکان گفت‌وگو وجود داشته باشد، می‌توان صورت‌های تازه‌ای از سازگاری را تصور کرد.
البته نباید این سازگاری را به معنای کنار گذاشتن تفاوت‌ها یا نادیده گرفتن تعارض‌های واقعی دانست. در موضوعاتی مانند روابط خانوادگی، پوشش، اوقات فراغت، انتخاب شغل، مصرف فرهنگی و شیوه ارتباط میان زن و مرد، ممکن است میان برخی الگوهای جدید زندگی و برداشت‌های سنتی از دین تنش وجود داشته باشد. این تنش‌ها واقعی‌اند و نمی‌توان با توصیه‌های اخلاقی آن‌ها را حل کرد.
به گمان من، مسئله مهم این است که دین در مواجهه با سبک زندگی جدید، فقط موضع نفی یا تأیید کلی نداشته باشد، بلکه بتواند درباره نیازها، ارزش‌ها و مسائل تازه زندگی اجتماعی وارد گفت‌وگویی جدی شود. در چنین شرایطی، امکان دارد بخشی از نسل جدید میان انتخاب‌های جدید زندگی و ارزش‌های دینی رابطه‌ای متفاوت برقرار کند و آن را بازتعریف کند.
ایکنا ـ این تغییراتی که در تجربه دینی و سبک زندگی نسل جدید اتفاق افتاده، در نهایت چه اثری بر هویت دینی و احساس تعلق اجتماعی آن‌ها خواهد گذاشت؟ آیا ممکن است نسل جدید همچنان خود را دینی بداند، اما تعریف متفاوتی از دینی بودن داشته باشد؟
یکی از مهم‌ترین پیامدهای تغییرات نسلی، همین بازتعریف هویت دینی است. در گذشته، هویت دینی برای بسیاری از افراد با مجموعه‌ای نسبتاً مشخص از باورها، مناسک، روابط اجتماعی و تعلق به گروه‌های مذهبی پیوند داشت. امروز ممکن است این اجزا ضرورتاً در کنار یکدیگر قرار نگیرند. فرد می‌تواند خود را دارای هویت دینی بداند، اما در برخی مناسک حضور کمتری داشته باشد یا با بعضی الگوهای رایج در محیط مذهبی همراه نباشد.
در نتیجه، احتمال دارد هویت دینی از یک بسته نسبتاً یکپارچه به مجموعه‌ای از عناصر انتخاب‌شده تبدیل شود. ممکن است برای یک نفر اعتقاد به خدا و اخلاق دینی اهمیت اصلی داشته باشد، برای دیگری تعلق فرهنگی و خانوادگی به دین و برای فردی دیگر تجربه معنوی و شخصی. بنابراین، اگر معیار شناسایی هویت دینی، مثلاً فقط حضور در مناسک یا عضویت در نهادهای رسمی باشد، بخشی از واقعیت نسل جدید دیده نخواهد شد.
البته این تحول می‌تواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد. از یک طرف، ممکن است به کاهش تعلق به گروه‌ها و نهادهای مذهبی و در نتیجه، کاهش برخی اشکال همبستگی جمعی منجر شود.
از طرف دیگر، می‌تواند زمینه شکل‌گیری هویت‌های دینی متنوع‌تر و انعطاف‌پذیرتر را فراهم کند. به همین دلیل، آینده هویت دینی را نباید صرفاً با دوگانه دینداری یا بی‌دینی توضیح داد. احتمالاً با طیفی از هویت‌های دینی مواجه خواهیم بود که میزان باور، مناسک، تعلق جمعی و تجربه شخصی در آن‌ها متفاوت است.
ایکنا ـ اگر بخواهیم کمی جلوتر برویم و آینده را تصور کنیم، به نظر شما دین در جامعه ایران بیشتر به سمت فردی و شخصی‌شدن پیش خواهد رفت یا هنوز امکان شکل‌گیری صورت‌های تازه‌ای از دینداری جمعی وجود دارد؟ به عبارت دیگر، آیا باید منتظر کم‌رنگ‌شدن نقش جمع‌های دینی باشیم یا ممکن است شکل این جمع‌ها تغییر کند؟
فکر نمی‌کنم آینده را بتوان با حذف تدریجی دین از زندگی اجتماعی توضیح داد. محتمل‌تر این است که شکل حضور دین تغییر کند و در کنار کاهش اهمیت برخی قالب‌های شناخته‌شده، قالب‌های دیگری پدیدار شوند. جامعه ایران همچنان جامعه‌ای با سابقه تاریخی و فرهنگی عمیقاً دینی است و این میراث هیچ‌گاه از عرصه اجتماعی حذف نمی‌شود. اما این به معنای تداوم همان اشکال گذشته هم نیست.
ممکن است جمع‌های دینی آینده الزاماً شبیه مسجد، هیئت یا انجمن‌های مذهبی امروز نباشند. گروه‌های کوچک‌تر، جمع‌های موضوع‌محور، فعالیت‌های داوطلبانه، اجتماعات موقت و حتی شبکه‌هایی که حول یک مسئله اخلاقی، اجتماعی و معنویت‌های نوظهور شکل می‌گیرند، می‌توانند بخشی از صورت‌های جدید تجمع دینی باشند. در چنین وضعی، افراد ممکن است بدون آنکه در یک نهاد مذهبی رسمی عضویت داشته باشند، در مقاطع یا موضوعات خاص با دیگران احساس اشتراک و تعلق کنند.
این تغییر یک پیامد مهم هم دارد و ممکن است مرز میان دینی و غیردینی در برخی عرصه‌های زندگی اجتماعی کمتر صریح باشد. برای مثال، یک فعالیت خیریه، زیست‌محیطی یا کمک به گروه‌های محروم می‌تواند برای برخی افراد معنایی دینی داشته باشد، حتی اگر در قالب یک نهاد مذهبی انجام نشود.
بنابراین، به گمان من، آینده دین در جامعه ایران را باید بیشتر به صورت یک فرایند بازآرایی اجتماعی دید تا یک مسیر خطی از دینداری به بی‌دینی. پرسش اصلی این نیست که آیا دین باقی می‌ماند یا از بین می‌رود، بلکه این است که در چه موقعیت‌هایی، با چه مضامینی و در چه شکل‌هایی دوباره به تجربه مشترک انسان‌ها وارد خواهد شد.
انتهای پیام
