ولایت الهی در آیت‌الکرسی و پیوند آن با معارف مهدوی

قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل‌ بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی‌ عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله‌گفت‌وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی‌اکبر توحیدیان پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه‌جزء بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.

ایکنا ـ در شماره پیشین، درباره آیه ۲۵۷ سوره مبارکه «بقره» و تصویر آن از ولایت الهی صحبت کردیم. در ادامه درباره مفهوم «ولی‌الله» در این آیه بفرمایید. 

یکی از نام‌های خداوند، «مؤمن» است. همان‌گونه که در قرآن کریم، در آیه ۲۳ سوره مبارکه «حشر»، نام «المؤمن» را در شمار اسماء الهی می‌بینیم: «هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ؛ اوست خداوندی که معبودی جز او نیست؛ فرمانروای مطلق، پاک از هر عیب، «ایمنی‌بخش»، نگهبان، شکست‌ناپذیر، چیره و بزرگ‌منش است. خداوند از آنچه شریک او قرار می‌دهند، منزه است.»

با توجه به این نکته، در حدیث یادشده، یکی از الفاظ مؤمن به خداوند و دیگری به ولی‌الله منتسب می‌شود. ولی‌الله کسی است که از خودمحوری و ادعای استقلال در اراده و اختیار عبور کرده، همه شئون وجودی خود را در مسیر بندگی خداوند قرار داده و در مقام قرب، به قرابت کامل رسیده است. 

بیشتر بخوانید:

• پیوند شفاعت، ولایت و عروةالوثقی در قرآن کریم
• پیوند آیت‌الکرسی با ولایت و شناخت حجت الهی
• ایمان و شایستگی، معیار همراهی با جبهه حق است
• درس‌های ماجرای طالوت و جالوت برای منتظران ظهور
• رجعت در قرآن و روایات؛ شواهد قرآنی و دیدگاه علمای شیعه
• رجعت؛ حلقه‌ای میان ظهور و قیامت
• انتظار واقعی؛ از خودسازی تا زمینه‌سازی برای حاکمیت حق
• انتظار در میدان آزمون؛ حفظ ایمان در سختی‌ها
• انتظار بدون استقامت معنا ندارد
• یاران حضرت مهدی(عج)؛ از اجتماع ۳۱۳ نفر تا برخورداری از بصیرت و فراست

گفتیم که مصادیق کامل این مقام، حضرات معصومین(ع) هستند و حضرت مهدی(عج) نیز ولی‌الله اعظم به‌شمار می‌روند. در این نگاه عرفانی، مقام ولایت با مفهوم «مرآتیّت» توضیح داده می‌شود؛ یعنی انسان در مقام فناء فی‌الله، از خودبینی عبور می‌کند و در پرتو عنایت الهی به بقای بالله می‌رسد. قرآن کریم می‌فرماید: «وَيَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ؛ و وجه پروردگارت، صاحب جلال و بزرگواری باقی می‌ماند.»

ایکنا ـ آیا عنوان آیت‌الکرسی صرفاً به آیه ۲۵۵ سوره مبارکه «بقره» اختصاص دارد یا آیات بعدی را نیز دربرمی‌گیرد؟ محور مشترک این سه آیه چیست؟

از نظر وجه تسمیه، نام آیت‌الکرسی به‌دلیل وجود واژه «کُرْسِيُّهُ» در آیه ۲۵۵ سوره مبارکه «بقره»، به‌طور دقیق بر همین آیه اطلاق می‌شود؛ بسیاری از بزرگان مانند علامه طباطبایی(ره) نیز به آن قائل‌اند. با این‌ حال، در کاربرد عمومی و رایج، عنوان آیت‌الکرسی برای مجموعه آیات ۲۵۵، ۲۵۶ و ۲۵۷ این سوره به‌کار می‌رود.

با توجه به پیوند معنایی این سه آیه، می‌توان آن‌ها را در یک منظومه معرفتی بررسی کرد، زیرا محور مشترک هر سه، ولایت الهی است. آیه نخست با توحید و نفی هرگونه معبود مستقل آغاز می‌شود: «اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ»؛ حیات و قیومیت او، نفی خواب و سستی از ساحت الهی، مالکیت مطلق خداوند بر آفرینش، شفاعت به اذن الله، علم فراگیر او، گستردگی کرسی و نگهداری آسمان‌ها و زمین را بیان می‌کند و با دو وصف «العَلِيّ» و «العَظِيم» پایان می‌یابد.

آیه دوم پس از تأکید بر نبود اجبار در دین و روشن‌‌شدن راه هدایت از گمراهی، کفر به طاغوت و ایمان به خداوند را مطرح می‌کند و تمسک به عروةالوثقی را دستاویزی استوار و گسست‌ناپذیر می‌داند؛ آیه نیز با دو وصف «السَّمِيع» و «العَلِيم» پایان می‌یابد. 

آیه سوم، ولایت خداوند بر مؤمنان و بیرون‌‌بردن آنان از تاریکی‌ها به‌سوی نور را در برابر ولایت طاغوت بر کافران و سوق‌‌دادن آنان از نور به‌سوی تاریکی‌ها قرار می‌دهد.

بنابراین، از توحید و مالکیت مطلق خداوند تا شفاعت به اذن او، از عروةالوثقی و ولایت تا خروج مؤمنان از ظلمت به نور، همه در منظومه ولایت الهی معنا پیدا می‌کنند. در این نگاه، سه آیه از نظر معنا و مفهوم پیوندی عمیق و وثیق دارند و می‌توان آن‌ها را با یکدیگر قرائت کرد.

بنابراین، ما هم توصیه می‌کنیم هنگام قرائت آیت‌الکرسی، هر سه آیه ۲۵۵، ۲۵۶ و ۲۵۷ سوره مبارکه «بقره» را با هم بخوانیم و در کنار توجه به معارف توحیدی و ولایی آن‌ها، فرج مولای‌مان حضرت مهدی(عج) و تحقق ظهور موفورالسرور آن حضرت را از خداوند سبحان طلب کنیم.

نکته‌ای ذوقی هم در رابطه با آیت‌الکرسی وجود دارد. شماره آیات ۲۵۵ و ۲۵۶ سوره مبارکه «بقره» با سال تولد امام زمان(عج) مطابق است، چون نوشته‌اند آن حضرت در نیمه ماه شعبان سال ۲۵۵ یا ۲۵۶ قمری به دنیا آمده‌اند.

ایکنا ـ آیه ۲۶۰ سوره مبارکه «بقره» چه نکته‌ای درباره مقام حضرت ابراهیم(ع) و ارتباط آن با معارف مهدوی بیان می‌کند؟

«وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَىٰ قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي؛ و هنگامی که ابراهیم گفت: پروردگارا! به من نشان بده چگونه مردگان را زنده می‌کنی. فرمود: مگر ایمان نیاورده‌ای؟ گفت: چرا، ولی برای آنکه دلم آرام گیرد.» حضرت ابراهیم(ع) از خداوند خواست کیفیت زنده‌کردن مردگان را به او نشان دهد. درخواست ایشان از سر تردید در قدرت خداوند نبود، بلکه می‌خواست با مشاهده مستقیم، به اطمینان قلبی برسد.

در آیه ۷۵ سوره مبارکه «انعام» نیز درباره نشان‌دادن ملکوت آسمان‌ها و زمین به حضرت ابراهیم(ع) آمده است: «وَكَذَٰلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ؛ و این‌گونه ملکوت آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان می‌دادیم تا از اهل یقین باشد.»

یقین مرتبه‌ای فراتر از ایمان است. حضرت ابراهیم(ع)، بنیان‌گذار توحید و آورنده دین حنیف، از مقام والایی برخوردار بود و خداوند ملکوت آسمان‌ها و زمین را به او نشان داد تا از صاحبان یقین شود.

علامه طهرانی(ره) در جلد چهارم کتاب «معادشناسی»، احیای مردگان به دست حضرت ابراهیم(ع) را با مقام وجه‌اللهی او مرتبط می‌داند. در این تبیین، وجه‌الله به مقام امامت و ظهور اسماء الهی اشاره دارد. یکی از اسماء خداوند، «مُحْیی» به معنای زنده‌کننده است و هرگاه اسماء الهی به اذن خداوند در وجود بنده‌ای ظهور یابد، آثار آن اسم می‌تواند به واسطه او در عالم تحقق پیدا کند.

تفاوت میان مشاهده اصل یک رخداد و مشاهده کیفیت آن را می‌توان با مثال تولید پنیر توضیح داد: یک بار کسی پنیر می‌خواهد و پنیر به او می‌دهند، اما بار دیگر می‌خواهد بداند پنیر چگونه تولید می‌شود. حضرت ابراهیم(ع) نیز فقط اصل زنده‌شدن مردگان را نمی‌خواست، بلکه در پی مشاهده چگونگی آن بود. براساس این تفسیر، مشاهده ملکوت و رسیدن به مقام یقین، زمینه چنین مشاهده‌ای را برای او فراهم کرده بود.