«انديشه‌های كلامی نوبختيان»؛ روشن‌گر ابهامات تاريخ كلام اماميه

گروه انديشه: «نوبختيان» حلقه اتصال متكلمان امامی دوره اول و متكلمان بعدی هستند و بررسی آراء كلامی آنان نقطه ابهام تاريخ كلام اماميه از افول مدرسه كوفه تا اوج مدرسه بغداد را روشن می‌كند و در همين راستا، كتاب «انديشه‌های كلامی نوبختيان» در دست انتشار است.

حجت‌الاسلام و المسلمين سيدعلی حسينی‌زاده، پژوهشگر پژوهشكده اهل بيت(ع) دانشگاه قرآن و حديث در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، از در دست انتشار بودن كتابش با عنوان «انديشه‌های كلامی نوبختيان» خبر داد و گفت: اين كتاب كه در قالب كلان‌پروژه انديشنامه متكلمان شيعه در گروه كلام اسلامی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، پژوهش آن انجام گرفته است، به همت اين پژوهشگاه چاپ و منتشر خواهد شد.

حسينی‌زاده برای تبيين جايگاه انديشه‌های كلامی نوبختيان ابتدا به جايگاه خاندان نوبختی اشاره كرد و گفت: خاندان امامی مذهب نوبختی از برجسته‌ترين خاندان‌های عصرغيبت صغری است كه از زمان منصور دوانيقی وارد دستگاه خلافت عباسی شده و با تكيه بر توانايی‌های علمی و مديريتی خود جايگاه‌های بالايی را در دربار به دست آوردند. البته نقش فرهنگی اين خاندان همواره پررنگتر از فعاليت‌های سياسی بوده و آنان در علوم بسياری چون نجوم، تاريخ، فلسفه، علوم اوئل، رياضيات، فيزيك، ادب و كلام تبحر داشتند و تأليفات بسياری از خود به جا گذاشتند كه البته جز يكی دو اثر مابقی از بين رفته‌اند.

وی با بيان اين‌كه در ميان اين علوم آن چه موجب برجستگی و نامبرداری خاندان نوبختی شده پرداختن آنان به علم كلام است، اظهار كرد: سه نفر از اين خاندان در كلام اماميه تخصص داشته و در تعالی آن نقش بارزی ايفا كرده‌اند. دو تن از اين دانشمندان به نام‌های ابوسهل اسماعيل بن علی و ابومحمد حسن بن موسی، در عصر غيبت صغری برجسته‌ترين متكلمان اماميه بودند و اولين گام‌ها را در تبيين امامت امام زمان(عج) برداشتند. آنان با تأكيد بر روايات و نصوص، به اثبات وجود آن حضرت پرداخته و دلائل غيبت آن حضرت را برای مردم بيان كردند. آنان علاوه بر اين در جبهه‌های ديگر نيز خدمات ارزنده‌ای به انديشه اماميه كردند و از جمله با نفی تهمت‌های معتزله در باب توحيد و عدل از دامن انديشه ناب اماميه، باعث شدند متكلمان امامی از آن پس از اين اتهام‌ها مبرا شوند.

اين محقق و پژوهشگر كلام اسلامی نوبختيان را حلقه اتصال متكلمان امامی دوره اول و متكلمان بعدی خواند و با اشاره به مؤثر بودن بررسی آراء كلامی آنان در روشن شدن سير تاريخ كلام اماميه، بيان كرد: سير تاريخ كلام اماميه نقطه ابهامی دارد كه اين نقطه ابهام فاصله افول مدرسه كوفه تا اوج مدرسه بغداد است. نوبختيان در اين ميانه قرار دارند كه با استفاده از انديشه‌های متكلمان نخستين امامی، چون هشام بن حكم، و تنقيح و پيرايش آن، با تأليف كتب فراوان، تشكيل مجالس علمی و تربيت شاگردان به دفاع از مذهب برخاسته و سرآغاز مدرسه كلامی اماميه در بغداد هستند.

حسينی‌زاده با بيان اين مطلب كه شيخ مفيد از طريق مطالعه آثار نوبختيان و شاگردی با واسطه آنان، مدرسه كلامی خود را بنا نهاده است، عنوان كرد: از آن جا كه تفاوت‌هايی ميان ديدگاه‌های كلامی متكلمان امامی مدرسه كوفه و متكلمان امامی مذهب در بغداد، از جمله شيخ مفيد و سيد مرتضی، وجود دارد بررسی جايگاه و تأثيرات كلامی نوبختيان اهميت ويژه‌ای در تبيين اين تحول انديشه‌ای اماميه دارد.

وی با اشاره به برخی از ديگر اقدامات و تأثيرات نوبختيان گفت: آنان در جبهه داخلی تشيع نيز با موضع‌گيری در برابر غلات و فرق انحرافی چون واقفيه، در مقابل بدعت‌ها ايستادند. آنان با راهكارهای فرهنگی، مدعيان دروغين نيابت را رسوا كرده و از سوی ديگر به تحكيم جايگاه نيابت حقيقی امام عصر(ع) پرداختند. ابوسهل اسماعيل بن علی و ابومحمد حسن بن موسی را به حق می توان صاحب مدرسه ای دانست كه با استفاده از انديشه های متكلمان نخستين امامی، چون هشام بن حكم و تنقيح و پيرايش آن، در نهايت متكلمانی چون شيخ مفيد به جامعه علمی شيعه تحويل دادند.

پژوهشگر پژوهشكده اهل بيت(ع) دانشگاه قرآن و حديث با اشاره به اندك بودن منابع درباره انديشه متكلمان نوبختی، گفت: علت اندك‌بودن اين پژوهش‌ها از بين رفتن تأليفات ارزشمند آنان است. تحقيقات و پژوهش‌ها در مورد انديشه‌های متكلمان نوبختی بسيار ناچيز و سطحی است و تنها تحقيق جامع در مورد خاندان نوبختی كتاب ارزشمند مرحوم عباس اقبال است كه آن هم بيشتر به تاريخ سرگذشت اين خاندان پرداخته و كمتر انديشه‌های كلامی آنان را مورد بررسی قرار داده است. البته ايشان گاه اشاراتی به اين انديشه‌ها دارند ولی آنچنان نيست كه بتوان آن را تحقيقی در انديشه متكلمان نوبختی به شمار آورد.

حسينی‌زاده افزود: غالب مطالعاتی هم كه پس از مرحوم اقبال در قالب مقاله در مورد اين خاندان انجام شده، تنها بر پايه مطالعات ايشان بوده و چندان نوآوری در آن مشاهده نمی‌شود. البته اين مطالعات نيز در حد خود راهگشای مسير و مورد استفاده اين تحقيق بوده است و اميدواريم كه با انتشار كتاب «انديشه‌های كلامی نوبختيان» گوشه‌ای از ابهامات درباره زندگی و انديشه‌های اين خاندان مرتفع و زمينه‌ای برای تحقيقات عميقتر فراهم شود.