حجتالاسلام مهاجرنیا:
انتخاب رهبری سوم در ایران، تلاقی فلسفه سیاسی و فقه سیاسی است
یک عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در اولین نشست از سلسله نشستهای «رهبری سوم انقلاب اسلامی»، ضمن تشریح فرآیند انتخاب رهبر در شرایط اضطراری، بر نقش فعال مردم در پذیرش رهبری جدید و عقلانیت نهفته در ساختار انتخابات مجلس خبرگان تأکید کرد و معیارهای برتر در انتخاب رهبر را «استنباط فقهی» و «تدبیر در اداره کشور» دانست.
شرط بینش سیاسی اجتماعی برای رهبری
مهاجرنیا تصریح کرد: مسئله دیگر، «بینش سیاسی و اجتماعی» است که فراتر از فلسفه سیاسی و فقه است. همچنین «تدبیر و مملکتداری» شرط دیگر برای رهبری است که فارابی با عنوان «تدبیر مدن» از آن یاد کرده است. علاوه بر این، شجاعت، مدیریت کافی و قدرت اجرایی نیز از دیگر شرایط لازم برای رهبری بهشمار میروند. اگر چند نفر شرایط لازم برای رهبری را داشته باشند، دو مورد در میان این شروط در هنگام انتخاب رهبر، مهمتر از بقیه است؛ یکی «برتری در استنباط فقهی» و دیگری «برتری در بُعد سیاسی و تدبیر در اداره کشور».
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به موضوع مشروعیتسازی دینی، بیان کرد: نظام ولایت فقیه مبتنی بر مشروعیت دینی است و این مشروعیت دو رکن دارد؛ نخست «صلاحیت دینی» و دیگری «مقبولیت اجتماعی» (که البته برخی، مقبولیت اجتماعی را شرط مشروعیت نمیدانند). رهبری شهید در ابتکاری فرمودند که مشروعیت دینی دو رکن دارد و هرگاه این دو جمع شوند، مشروعیت حاصل میگردد؛ یعنی هم مشروعیت دینی و هم مقبولیت اجتماعی. امام شهید معتقد بودند که نظام ما با همه ارکان و ساختار خود مشروعیت دارد و شخص ولی فقیه در رأس هرم قدرت قرار دارد؛ بنابراین، اینطور نیست که در صورت نبود رهبری، همه ارکان مشروعیت خود را از دست بدهند. البته نهادهایی که مستقیماً با نظر رهبری تعیین میشوند باید بازسازی شوند؛ لذا هنگامی که خبرگان، رهبر سوم را انتخاب کردند، جایگاه ولایت فقیه بازسازی شد و رهبر سوم نیز در بیانیهای، تمامی منصوبین رهبر شهید را تا اطلاع ثانوی در مسئولیت خود ابقا کردند.
مهاجرنیا در ادامه با بیان اینکه این عرف عقلایی در کشور شکل گرفته است که پس از انتخاب رهبری توسط مجلس خبرگان، با وجود اینکه نیازی به حمایت مجدد مردم نیست، اما مردم باز هم با حضور در تجمعات، «بیعت عمومی» میکنند، ادامه داد: مجموعه این چند سطح نشان میدهد که رهبری و انتخاب رهبری سوم در کشور ما، تلاقی «فلسفه سیاسی» و «فقه سیاسی» است که عقلانیت دینی خود را در اینجا نشان میدهد.
منتفی بودن شبهه موروثیبودن رهبری جدید
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بیان کرد: این شبهه عملاً در بین نخبگان وجود ندارد و اگر در برخی فضاهای رسانهای به آن دامن زده میشود، وارد نیست؛ زیرا در فضایی بسیار سخت و در شرایطی که اصلاً معلوم نبود چه کسی قرار است رهبر شود، رهبری سوم انتخاب شدند. موروثی بودن در نظامهای پادشاهی و سلطنتی وجود دارد که در آنها شاه قبلی، حکومت را ملک مطلق خود میداند و به فرزندش واگذار میکند؛ اما در انتخاب رهبری، خبرگان با چالشها و مباحث جدی، اکثریت آراء را احراز کردند و براساس «صلاحیت» رأی دادند. همچنین رهبر شهید تا زمانی که در قید حیات بودند، اصلاً به این مباحث میدان نمیدادند که احتمال جایگزینی فرزند ایشان وجود داشته باشد و اگر کسانی هم در دوره رهبر شهید، نظر بر انتخاب آیتالله سیدمجتبی داشتند، رهبری شهید فضایی برای این مباحث ایجاد نکردند و اجازه طرح آن را نمیدادند.
مهاجرنیا با بیان اینکه سه دیدگاه در مورد ولی فقیه و انتخاب ایشان وجود دارد که همگی مشروعیت الهی را قبول دارند، اظهار کرد: نخست، «دیدگاه انتصابی» است؛ یعنی ولی فقیه از سوی خداوند ثبوتاً انتخاب میشود و برای به دست آوردن مشروعیت، نیازی به رأی و نظر مردم ندارد، چرا که مشروعیت او الهی است. باور معتقدان به این نظر این است که رأی مردم در فضای بیرونی، تنها برای «بسط ید» و تشکیل حکومت اسلامی است.
وی افزود: دیدگاه دیگر میگوید ما هم قبول داریم که باید صلاحیت شرعی ولی فقیه احراز شود، اما زمانی کسی رهبر است که مردم او را انتخاب کنند؛ لذا رأی مردم تعیینکننده است. همچنین «نگاه ترکیبی» معتقد است که مشروعیت الهی ترکیبی از دو عامل است (مانند نماز جمعه). نماز جمعه زمانی واجب و مشروع است که هم امام جمعه وجود داشته باشد و هم مردمی که پشت سر ایشان نماز بخوانند؛ در غیر اینصورت اگر میلیاردها مأموم باشند و امام جمعه نباشد، مشروعیت ندارد و بالعکس.
مهاجرنیا در پایان تأکید کرد: امام شهید «مشروعیت دو رکنی» را مطرح کردند؛ یعنی ولی فقیه هم باید صلاحیت دینی داشته باشد و هم مردم باید به او رأی بدهند و استقبال کنند؛ در این صورت است که مُهر مشروعیت بر آن خواهد خورد.
مطالب مرتبط
