تجلی حقيقی عدالت در بيان اميرالمؤمنين(ع)/ تقوا و توانمندی شاخصه دولت عدل

گروه انديشه: چنين نبود كه اميرالمؤمنين(ع) در اثر انقلابی كه بر ضد خليفه سوم پديد آمده بود، بخواهند شعار عدالت را به خوشايند مردم بر زبان بياورند، بلكه حقيقتی بود كه در زبان آن حضرت تجلی داشت و ايشان در پی حاكم كردن افراد صالحی در راس مسئوليت‌های دولت عدل بودند كه از دو عنصر تقوا و توانمندی برخوردار باشند.

محمدحسين رجبی دوانی، عضو هيئت علمی دانشگاه جامع امام حسين(ع) در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) به بيان مطالبی در خصوص عدالت در حكومت امام علی(ع) پرداخت و در اين رابطه عنوان كرد: حضرت مولای متقيان امير المومنين(ع) به هنگام خلافت خود هدف اصلی خود يعنی برپايی عدالت را را كه ائمه هدی(ع) برای تحقق آن آمده‌اند، وجهه همت خود قرار داد و در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی اين عدالت را تا آنجا كه مقدر و ميسور بود برپا كرد.

وی افزود: البته برای اشاعه حقيقت عدالت آن‌هم بعد از خلافت سه خليفه كه مبنای تربيتی اسلام را تغيير داده بودند و در زمان آن‌ها ارزش‌های مادی و جاهلی دوباره زنده شده بود، بسيار سخت بود، يعنی اگر امير المومنين(ع) بعد از رحلت پيغمبر اكرم(ص) به خلافت می‌رسيد، با چنين مشكلاتی در اجرای عدالت مواجه نبود؛ ولی به سبب اينكه در زمان خلفا ارزش‌های اسلامی قلع و قمع شده و ارزش‌های مادی و جاهلی زنده شده بود، بسياری از سرشناسان و اشرافان قبائل از سوی دستگاه خلافت به رانت‌ها و امتيازات خاصی رسيده بودند كه اكثريت جامعه از آن‌ها برخوردار نبود.

دوانی گفت: اميرالمومنين(ع) وقتی به خلافت رسيد با چنين جامعه‌ به قهقرا رفته‌ای مواجه بود كه برگرداندن آن‌ها به عدلی كه پيغمبر(ص) ايجاد كرده بود و آن را نشر می‌داد، بسيار دشوار بود؛ به هر صورت ما می‌بينيم اميرالمومنين(ع) در عرصه‌ اقتصادی در اولين سخنرانی پس از رسيدن به خلافت اعلام می‌كنند كه تمام امتيازات و به اصطلاح رانت‌هايی كه به بخشی از جامعه و برخی از سرشناسان داده می‌شد، همه‌اين‌ها لغو و بيت‌المال به صورت كاملا عادلانه در بين مردم تقسيم خواهد شد.

وی در ادامه گفت: به اصطلاح امروز ما يك قاعده‌ای داريم و می‌گوييم قانون عطف به ما سبق نمی‌شود، اما حضرت برخلاف اين اصل فرمودند: چون اين اموال متعلق به خدا و بيت‌المال بوده، من همه آن‌چه را كه خلفای پيشين به ناحق به برخی دادند، حساب‌رسی و مصادره می‌كنم و به بيت‌المال برمی‌گردانم، اگر چه مهر زنان خود كرده باشيد. حضرت در اجرای اين تصميم بسيار كوشا بود؛ يعنی يك شعار نبود كه در اثر انقلابی كه در ضد خليفه سوم پديد آمده بود، بخواهد شعار خوشايند گروه‌های مردم بر زبان بياورد، بلكه حقيقتی بود كه در زبان آن حضرت تجلی داشت.

اين مدرس دانشگاه امام حسين(ع) افزود: به هر صورت امير المومنين(ع) با لغو همه‌ امتيازات و حقوق نابه‌جا و نامشروع كه خلفای پيشين برای يك عده‌ای روسای قبائل، سرشناسان و افراد خاص در نظر گرفته بودند، در حقيقت برای خود دشمنانی پديد آورد، چرا كه اين قشر كه در جامعه بسيار نفوذ داشتند و عموما از خواص جامعه به شمار می‌رفتند و منافع خود را در خطر و دسترس نمی‌ديدند، در مقابل اميرالمومنين(ع) قرار گرفتند و بحران‌ها و فتنه‌های متعددی را بر ضد دولت عدل علوی ايجاد كردند كه سراسر دوران چهارسال و نه ماه خلافت مولای متقيان(ع) به مقابله با اين بحران‌ها و فتنه‌ها گذشت.

ملاك‌های برگزيدن والی در نزد امام(ع)

وی گفت: امير المومنين(ع) در تعيين حاكمان بر خلاف خلفای پيشين كه بسته به گروه، قوم يا خويش خود بودند مثل خليفه سوم يا بنابر روش خليفه اول و دوم بر مبنای همراهی و مطيع بودن شخص خود خليفه و همراه بودن آن‌ها در حوادث صدر اسلام به افراد پست می‌دادند، اميرالمومنين(ع) به دنبال حاكم كردن افراد صالحی بودند كه از دو عنصر بزرگ و مهم ايمان، تقوا و اخلاص از يك سو و توانمندی لازم از سوی ديگر برخوردار باشند، و چنين افرادی را در راس مسئوليت‌های حساس دولت عدل خود قرار دادند.

اين پژوهشگر عرصه تاريخ اسلام گفت: جالب اين است كه با اينكه حضرت ملاك بسيار مهمی در انتخاب كارگزاران نظام خود داشت، بر ايمان و تقوا اخلاص و توانمندی تكيه داشت و با اين حال بازرسان غيرمحسوس و به تعبير نهج البلاغه «عيونی» يعنی چشم‌هايی را حضرت برای كنترل مسئولان حكومتی قرار داده بود كه مبادا به مردم ظلمی كنند.

وی افزود: ما نامه‌های بسياری را از آن حضرت(ع) خطاب به مسئولان خود داريم كه با اين عبارت شروع می‌شود: «لقد بلغنی» يعنی به من خبر رسيده است كه مثلا تو اين كار را كردی يا می‌خواستی اين كار را بكنی. اين نشان‌دهنده آن است كه امير المومنين(ع) با وجود آن بحران‌ها و فتنه‌های كه به حكومت عدل آن حضرت تحميل می‌شد، از مراقبت نسبت به حاكمان خود و جلوگيری از تعدی و ظلم احتمالی آن‌ها به توده‌های مردم بسيار حساس بودند.

نمونه‌برخورد با واليان

دوانی ادامه داد: ما در چندين مورد داريم كه اميرالمومنين(ع) با برخی از مسئولان كه در مسائل اقتصادی اختلاس يا سوء استفاده كرده بودند، به شدت برخورد كردند و حتی در زندان افكند و اگر هم برخی از آن‌ها كه خيانت كرده بودند و از حكومت عدل علوی به سوی طاغوت سركش همچون معاويه لعنت الله عليه گريخته بودند، حضرت خانه‌های آن‌ها را ويران كرد كه چنين خائنينی در حكومت عدل علوی جايگاهی ندارند.

وی افزود: ما حتی يك مورد داريم كه فردی خدمت امير المومنين(ع) رسيد و از يك كارگزار گلايه و شكايت كرد كه به او ستم روا داشته بود. امير المومنين(ع) دست‌های خود را به آسمان بلند كرد و به خدا قريب به اين مضمون عرضه داشت كه خداوندا! من اين‌ها را نگماردم كه به بندگان تو ظلم كنند و تصور من اين‌گونه بود كه اين‌ها دارند درست عمل می‌كنند و سپس فرد خاطی را عزل كرد و داد مظلوم را گرفت. اين شيوه كلی امير المومنين(ع) در اجرای عدل و برطرف كردن تبعيض و امتيازات ويژه برای افراد خاص بود.